članak: 1 od 1  
Balcanica
2004, br. 35, str. 7-22
jezik rada: engleski
originalan članak
doi:10.2298/BALC0535007T
Istorijska slika razvoja ranog gvozdenog doba u srpskom Podunavlju
Tasić Nikola
Srpska akademija nauke i umetnosti (SANU), Beograd

Sažetak

Hronološka granica između bronzanog i starijeg gvozdenog doba uočljiva je na nalazištima u srpskom Podunavlju, posebno u Sremu, južnom Banatu pa i u većem delu zapadne Rumunije, na prelazu II u I milenij pre n. e. To je teritorijalno jako rasprostranjena Belegiš II - Gava kultura koju prati veliki kompleks ostava Ha A1-A2 perioda i brojne nekropole i nalazišta sa crnoglačanom keramikom koja, naročito u finalnoj fazi, doživljava najviši domet (girland motivi, izuzetan kvalitet izrada posuda, maksimalno uglačana crna površina). Prestankom upotrebe ove vrste keremike započinje stvaranja novog, rasprostranjenog kulturnog kompleksa čija je keramika ukrašavana pečatnim motivima, spiralama i "S" motivima. Nalazi ove vrste su ređi na istočno-alpskom prostoru (u Sloveniji, istočnoj Austriji), a znatno češći na nalazištima u srpskom i rumunskom Podunavlju i severozapadnoj Bugarskoj. Nazvan je Bosut-Basarabi kompleks po dva dobro istražena nalazišta: Bosut višeslojno nalazište u istočnom Sremu i Basarabi - velika nekropola u Olteniji (Rumunija). Vremenski traje, uključujući njegovu ranu fazu (Kalakača-Gornea), od početka pa do sredine I milenija, kada na prostoru Vojvodine i neposredno uz Dunav na jugu dolazi do kratkotrajnog prodora skitskih plemena (nalazi iz okoline Vršca, sa nekropole kod Doroslova, iz okoline Beograda - Ritopek, nalazi sa područja Đerdapa kao što su ukrasi iz Barača). Nalazi koji se u literaturi pominju južno od Dunava (Zlotska pećina ili Atenica kod Čačka) mogli su da dospeju i kao predmeti trgovine između skitskih i paleobalkanskih plemena. Bez obzira što je prodor skitskih plemena kratko trajao, on je bio nesumnjivo presudan za dublje promene koje su dovele najpre do nestanka Bosut-Basarabi kompleksa, zatim do kratkotrajne pojave sremske grupe (koju između ostalih nalaza ilustruje i čuruška ostava) i prvog talasa prodora keltskih plemena iz srednje Evrope u južnu Panoniju i srpsko Podunavlje. Stabilizacija Kelta pripada nešto mlađem vremenu, početak III veka pre n. e., posle njihovog poraza kod Delfa 279. godine, kada se vraćaju na sever i u srpskom Podunavlju osnivaju brojna naselja. U antičkim izvorima oni su zabeleženi kao Skordisci, koji su u Sremu i južno od Dunava u severnoj Srbiji osnovali svoju državu.

Reference

VBS17

Brukner, B., Jovanović, B., Tasić, N. (1974) Praistorija Vojvodine. Novi Sad: Institut za izučavanje istorije Vojvodine

VBS6

Bukvić, L. (2000) Kanelovana keramika Gava kompleksa u Banatu. Novi Sad: Srpska akademija nauka i umetnosti, Ogranak

2

Crãcuinescu, G. (1996) La culture Basarabi dans le sud-ouest de L'Oltenie. u: Garašanin M., Roman P. (ur.) Der Basarabi-Komplex in Mittel- und Südosteuropa Kolloquium in Drobeta-Turnu Severin, November 1996, Bukarest: Rumänisch-Jugoslavien Kommission für die Erforschung der Region des Eisernen Tores, str. 79-92

Dumitrescu, V. (1970) A propos de l'origine de l'ornamentation excsées de la culture hallstattienne de Basarabi, Roumanie. u: Zbornik radova posvećen Grgi Novaku, Zagreb, 235-240

KoBSON5

Dumitrescu, Vl. (1968) La nécropole tumulaire du premier âge du fer de Basarabi (Dp. De Dolj, Oltenie). Dacia, Bucuresti, 12, str. 177-260

3

Eibner, A. (1996) Die Bedeutung der Basarabi-Kultur in der Entwicklung des Osthallstattkreises. u: Garašanin M., Roman P. (ur.) Der Basarabi-Komplex in Mittel- und Südosteuropa, Kolloquium in Drobeta-Turnu Severin, Novembar, Bukarest: Rumänisch-Jugoslawische Kommission für die Erforschung der Region des eiserner Tores, str. 105-118

VBS70

Garašanin, M. (1973) Praistorija na tlu SR Srbije. Beograd: Srpska književna zadruga / SKZ

6

Garašanin, M. (1983) Praistorija jugoslovenskih zemalja. u: Benac A. (ur.) Praistorija jugoslavenskih zemalja IV: bronzano doba, Sarajevo: Svijetlost, IV, 685-699, 779-785

1

Georgiev, Z. (1993) Basarabi stilos i Makedonija. Macedoniae acta archaeologica / MAA, 13, 51-68

11

Hansel, B. (1976) Beiträge zur regionalen und chronologischen Gliederung der älteren Hallstattzeit an der unteren Donau. Bonn

Hansel, B., Medović, P. (1998) Feudvar I. Das Pla teau von Titel und die Šajkaška. Kiel

Jevtić, M. (1996) On the genesis and periodisation of the Basarabi Culture in Serbia. u: Basarabi-Complex, Bucarest, 53-65

2

Jevtić, M. (1981-1982) Praistorijsko naselje kod Boljetina - prilog poznavanju ranog gvozdenog doba u Đerdapu. Starinar, 32, str. 19-32

VBS18

Jevtić, M. (1983) Keramika starijeg gvozdenog doba na centralnobalkanskom području. Beograd: Filozofski fakultet - Centar za arheološka istraživanja

KoBSON4

Jovanović, B. (1984) Les sépultures de la nécropole celtique de Pećine près de Kostolac. Etudes Celtiques, XXI, 63-93

4

Jovanović, B. (1987) Keltska kultura u Jugoslaviji, Istočna grupa - izvori za istoriju Skordiska. u: Benac A. (ur.) Praistorija jugoslavenskih zemalja V - željezno doba, Sarajevo: Svijetlost, Str. 815-855

Jovanović, B. (1994) Horizont najstarijih keltskih grobova na severnom Balkanu. u: Simpozijum Sombor 1993, Beograd, 111-118

1

Laszlo, A. (1994) Inceputurile epocii fierului la est de Carpaţi: Culturile Gàva-Holihrady şi Corlâteni-Chişinâu pe teritoriul Moldovei. Bucuresti: Institutul de tracologie

VBS14

Medović, P. (1988) Kalakača - naselje ranog gvozdenog doba. Novi Sad: Vojvođanski muzej

2

Medović, P. (1994) Geneza kultura starijeg Gvozdenog doba u jugoslovenskom Podunavlju. u: Tasić N. (ur.) Kulture Gvozdenog doba jugoslovenskog Podunavlja, Beograd

KoBSON

Nikolov, B. (1972) Trakijski grobni nahodki ot Vracansko. Arheologija, Sofija, XIV, 3

VBS41

Papazoglu, F. (1969) Srednjobalkanska plemena u predrimsko doba - Tribali, Autarijati, Dardanci, Skordisci i Mezi. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine

4

Parović-Pešikan, M. (1994) Skitski elementi u gvozdenom dobu Podunavlja i centralnog Balkana. u: Tasić Nikola (ur.) Simpozijum Kulture gvozdenog doba jugoslovenskog Podunavlja, Sombor, 1993, Beograd, Beograd: SANU - Balkanološki institut, Str. 101-110

2

Petrović, B. (1991) Skeletni grobovi starijeg gvozdenog doba sa lokaliteta 'Asfaltna baza' u Zemunu. Godišnjak Muzeja grada Beograda, Beograd, XXXVIII

Popović, P., Vukmanović, M. (1996) Mala Vrbica, Vajuga and the beginning of the iron age. u: Basarabi-Complex, Bucarest, 67-78

VBS7

Popović, P., Vukmanović, M. (1998) Vajuga-Pesak - nekropola starijeg gvozdenog doba. Beograd: Arheološki institut

Smirnova, I. (1990) Pamjatniki tipa Kišpnev-Corlateni v Dnestro-Siretskom medurečie i grupa Belegiš II v jugoslovenskom Podunavye. Arheologičeski sbornik, Leningrad, 30, 20-33

Stanojević, Z. (1990) Novi nalazi starijeg gvozdenog doba iz Zlota. Zbornik radova Muzeja rudarstva i metalurgije, Bor, 25-31

Stojić, M. (1996) Age du fer dans le Pomoravlje et le problème de la culture de Basarabi. u: Basarabi-Complex, Bucarest, 119-136

2

Tasić, N. (1971) Bosutska grupa - nova kultura starijeg gvozdenog doba na području Vojvodine i uže Srbije. Materijali Arheološkog društva Jugoslavije, VII, 61-83

KoBSON6

Tasić, N. (1972) An early iron age collective tomb at Gomolava. Archaeologia Iugoslavica, XIII, 22-39

Tasić, N. (1994) Nekropola kod Doroslova i njen značaj za proučavanje starijeg gvozdenog doba jugoslovenskog Podunavlja. u: Simposium Sombor 1993, Beograd, 9-19

Tasić, N. (1995) Zur Chronologie der Bronze und Eisenfunde von Fundoer Zlotska Pećina. u: Simposium Donji Milanovac 1990, Beograd, 179-188

Tasić, N. (1996) Westliches Areal der Basarabi-kultur. u: Basarabi-Komplex, Bucarest, 93-l04

Tasić, N. (1999) Die Gava-Kultur in Raum des Eisernen Tores I und II. Thraco-Dacica, Bucaresti, XX/l-2, 127-133

28

Tasić, N. (1983) Jugoslovensko Podunavlje od indoevropske seobe do prodora Skita. Novi Sad: Matica srpska

2

Tasić, N. (1984) Mlada faza belegiške kulture i njen položaj u razvoju kultura poznog bronzanog doba u jugoslavenskom Podunavlju. Balcanica, XV, 3- 44

3

Tasić, N. (1971) The Bosut Group of the Basarabi Complex and the Thraco-Cimmerian finds in Yugoslav regions along the Danube in the central Balkans. Balcanica, Beograd, II, 27-67

Teržan, B. (1990) The early iron age in Slovenian Styria. Ljubljana, Catalog et monographiae, 25

1

Todorović, J. (1966) Praistorijska nekropola u Ritopeku. Starinar, XVII

KoBSON

Trajković, Č. (1977) The Hallstatt cemetery near Doroslovo. Archaelogia Iugoslavica, Beograd, XVIII, 29-36

Trajković, Č. (1979) Novi rezultati istraživanja na nekropoli Djepfeld kod Doroslova. u: Simposium Zlatibor 1976, Beograd, 259-275

Trajković, Č. (1981) Der Fundort Djepfeld bei Doroslovo - ein Hallstattzeitliches Graberfeld. Materijali ADJ, Beograd, XIX, 81-85

Vasić, R. (1987) Srednje-podunavska regija u Praistorija jugoslavenskih zemalja V. Sarajevo, 531-559

11

Vinski-Gasparini, K. (1973) Kultura polja sa žarama u sjevernoj Hrvatskoj. Zadar: Filozofski fakultet

1

Vranić, S. (1994) Objekti za stanovanje na lokalitetu ranog gvozdenog doba Asfaltna baza kod Zemuna. u: Kulture gvozdenog, doba u jugoaovenskom Podunavlju, Beograd