članak: 1 od 1  
Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti
2003, br. 34-35, str. 269-278
jezik rada: engleski
neklasifikovan
Manastir Gomionica u svijetlu novijih otkrića

Sažetak

Manastir Gomionica sa crkvom posvećenom Vavedenju Bogorodice nalazi se 42 km zapadno od Banja Luke. Manastir Zalužje, pomenut u turskom popisu 1540 godine, stariji je naziv za Gomionicu, a podatak iz turskog dokumenta iz 1560. omogućuje datovanje Gomionice prije 1536. godine. U kupoli gomioničke crkve, ispod sloja zidnog slikarstva iz oko 1870. godine, otkriven je 1982 prvobitni živopis. U toku radova na konstruktivnoj sanaciji 1994. godine ustanovljeno je postojanje starog živopisa u oltaru, pandantifima i istočnom potkupolnom luku, a 1995-97. otkriveni su dijelovi prvobitnog živopisa u potkupolnom traveju naosa. U kupoli su Hrist Svedržitelj, tekst 101. (102) Psalma, Nebeska liturgija i dvanaest proroka. U pandantifima su bili jevanđelisti, Keramion i Mandilion. U konhi oltara je Bogorodica Šira od nebesa sa srcolikim medaljonom na prsima u kojem je lik Hrista-djeteta oko kojeg izbijaju jezičci plamena (personifikacija Goruće kupine). Oko Bogorodice su arhanđeli u vladarskom odijelu. Iznad konhe su fragmenti kompozicije Blagovijesti. Južno od oltarskog prozora su ostaci figure iz teme Poklonjenje arhijereja Hristu-agnecu. Do nje je sv. Jovan Milostivi, a južno je glava mladog svetitelja, data frontalno. U dnu južne polovine oltarskog svoda je fragment stopala figure za polukružnim stolom. U niši protezisa je Bogorodica sa Hristom-djetetom. U soklu oltara je ornament, dok je na sjevernom zidu protezisa, u zoni sokla, fragment koji možda predstavlja trup fantastične životinje. U dovratniku prolaza u đakonikon je fragment sa raznobojnim prskotinama. U pijevnicama su mali fragmenti prvobitnih fresaka koji se u zoni sokla protežu na zidove zapadnog traveja, a u potrbušju zapadnog luka je donji deo stojeće figure. Neki programski i ikonografski detalji koji se sreću u radu tzv. pećkih slikara koji su u sedmoj i osmoj deceniji XVI vijeka obnavljali slikarstvo u pećkoj i gračaničkoj priprati Mileševi, Studenici i Banji kod Priboja, kao i određene stilske posebnosti ukazuju na mogućnost da se gomionički majstor formirao u nekoj drugoj sredini. Na istočnom zidu starog gomioničkog konaka je Bogorodica sa Hristom na prijestolu iza kojeg su dva heruvima, a 1996. godine otkriven je i ornamentisan okvir kompozicije. Urezivanje crteža u malter koje se ne sreće na freskama u crkvi, kao i minuciozno islikavanje koje se razlikuje od snažnog poteza slikara gomioničke crkve, pokazuju da on nije autor freske u konaku. Stilske odlike navode na mogućnost datovanja ove freske u kraj XVII vijeka.

Reference

*** (1901) Šematizam banjalučko-bihaćki
*** (1934) Novi istočnik, Sarajevo, I, 215-218
Ćosković, P. (1987) Banjaluka i pomaganje Jajcu 1525. godine, Istorijski zbornik. 8, 13-37
Đurić, V.J. (1975) Mileševa i drinski tip crkve. Raška baština, Kraljevo, 1, str. 15-46
Jovanović, G. (1891) Vavedenjski manastir Gomionica. Dabrobosanski istočnik, 6-7, 8, 9, 250, 336, 371
Kajmaković, Z. (1984) Novootkrivene freske XVI veka u crkvi manastira Gomionice. Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti, 19, 117-135
Kajmaković, Z. (1971) Zidno slikarstvo u Bosni i Hercegovini. Sarajevo: Veselin Masleša
Karanović, M. (1934) Manastir Gomionica. Politika, Beograd, 6th of May, 10
Momirović, P. (1953) Dve drvene crkve u Bosanskoj Krajini. Naše starine, Sarajevo, I,151-162
Momirović, P. (1956) Drvene crkve zapadne Bosne. Naše starine, Sarajevo, II, 149-173
Momirović, P. (1969) Da li su manastir Gomionicu osnovali Mileševci?. Naše starine, Sarajevo, XII, 127-133
Momirović, P. (1934) Manastir Gomionica. Bogoslovlje, IX-XXIV/1-2, 47-93
Novaković, J. (1989) Dodatak opisu manastira Gomionice i njegovih starina. Dabrobosanski istočnik, 19-20, 323
Novaković, J. (1989) Opis manastira Gomionica i njegovih starina. Dabrobosanski istočnik, 2-3, 19, 41
Petković, V.R. (1950) Pregled crkvenih spomenika kroz povesnicu srpskog naroda. Beograd: Naučna knjiga
Ruvarac, I. (1878) Nešto o Bosni, Dabarskoj i Dabrobosanskoj episkopiji i srpskim manastirima u Bosni. Godišnjica Nikole Čupića, vol. II, 255-256
Skarić, V. (1937) Župa Zemljanik i stara nahija Zmijanje. Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu / GZM, GZMS, XLIX, 1, 37-53
Ševo, Lj. (1990) Zidno slikarstvo iz XIX vijeka u crkvi manastira Gomionice. Putevi, 1, 122-128
Šuput, M. (1991) Spomenici srpskog crkvenog graditeljstva XVI-XVII veka. Beograd
Šuput, M. (1984) Srpska arhitektura u doba turske vlasti 1459-1690. Beograd
Vasić, M. Etničke promjene u Bosanskoj krajini u XVI vijeku. 233, 235-237