Metrika članka

  • citati u SCindeksu: [4]
  • citati u CrossRef-u:0
  • citati u Google Scholaru:[=>]
  • posete u poslednjih 30 dana:9
  • preuzimanja u poslednjih 30 dana:1
članak: 21 od 27  
Back povratak na rezultate
Psihologija
2006, vol. 39, br. 4, str. 383-406
jezik rada: engleski
vrsta rada: članak
doi:10.2298/PSI0604383P


Komparativna analiza tipičnog ženskog i muškog lika na ilustracijama u udžbenicima za prvi razred osnovne škole
aUniverzitet u Beogradu, Filozofski fakultet, Institut za psihologiju
bUniverzitet u Kragujevcu, Učiteljski fakultet, Užice

e-adresa: zavram@eunet.yu

Sažetak

Na rodnoj ravnopravnosti se insistira u svakom društvu koje nastoji da bude demokratsko i ona bi trebalo da bude ugrađena u obrazovni sistem zemlje. Obrazovanje je u ovom pogledu posebno važno, jer ima razvojno-formativnu ulogu, utiče na razvoj stavova, celokupnog sistema vrednosti, a time i na ponašanje jedinke u svakodnevnom životu. Udžbenici su bitan aspekt kvalitetnog obrazovanja i imaju veoma važnu ulogu u procesu socijalizacije deteta. Svojim eksplicitnim, ali i skrivenim, implicitnim porukama udžbenik doprinosi razvoju određenog sistema vrednosti kod dece i mladih, nudi im poželjne modele pojedinca i ponašanja u datom društvu, deluje i na podržavanje ili suzbijanje određenih stereotipa i predrasuda prema pripadnicima drugih grupa. U ovom radu dati su rezultati komparativne analize tipičnog ženskog i muškog lika u udžbenicima prirode i društva za prvi razred osnovne škole. Jedna analiza je urađena 1999. godine, a 2005. su urađene analize tri nova alternativna udžbenika za ovaj predmet (sada pod nazivom "Svet oko nas"). U radu su analizirani muški i ženski likovi na ilustracijama u udžbenicima Svet oko nas za I razred (Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Narodna knjiga, Kreativni centar, 2004) i rezultati te analize su upoređeni sa rezultatima ranije obavljene analize udžbenika Priroda i društvo za I razred, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, 1999.god. (v. Marinković, S. & Pešikan, A. (1999). Tipičan muški i ženski lik u udžbenicima Priroda i društvo. Psihologija, 3-4, 225-240). Analizirani su muški i ženski likovi koji se nalaze na ilustracijama, dečji i odrasli, njihova učestalost javljanja, u kojim aktivnostima i ulogama se likovi pojavljuju, kakav je odnos među polovima i da li se, eventualno, javljaju polni stereotipi. Analizu su obavljala dva nezavisna procenjivača. Glavni rezultati koji su dobijeni u ovom istraživanju su sledeći: ·Na ilustracijama u svim analiziranim udžbenicima likovi devojčica i dečaka pojavljuju se podjednako često. Ovo je značajan nalaz, jer se u brojnim drugim zemljama dečaci pojavljuju statistički značajno češće od devojčica. ·Repertoar aktivnosti u kojima se prikazuju dečji muški i ženski likovi je isti, najčešće su to školske i igrovne aktivnosti (tri četvrtine svih prikazanih aktivnosti), ali se dečaci u različitim aktivnostima pojavljuju češće od devojčica. ·Repertoar dečjih intelektualnih aktivnosti je dosta siromašan u analiziranim udžbenicima. Dečaci su glavni nosioci intelektualnih aktivnosti. ·Kao i u drugim istraživanjima i ovde su dečaci prikazani kao fizički aktivniji (devojčice su češće date u ulozi posmatrača) i skloniji riziku, oni su oni koji krše pravila, izlažu se opasnostima, ali i rešavaju probleme i pomažu ugroženima. ·Po izgledu dece, lik dečaka više odgovora savremenom detetu, dok su devojčice češće date u romantičnoj varijanti, skoro uvek u suknjici ili haljinici, sa romantičnim mašnama u kosi, bez obzira na vrstu aktivnosti kojom se bave. ·Među odraslim likovima na ilustracijama se znatno češće javljaju muški likovi. ·U novim udžbenicima glavne ženske uloge su porodična i profesionalna, ali se u odnosu na stare udžbenike značajno povećao procenat prikazivanja žena u profesionalnoj ulozi. Muškarci su bili i ostali najčešće prikazani u profesionalnoj ulozi, u porodičnoj mnogo ređe i u manjem procentu nego žene. ·Lista muških zanimanja je mnogo bogatija od liste ženskih. ·U novim udžbenicima repertoar intelektualnih i umetničkih zanimanja je nešto bogatiji nego u starim, mada ih i dalje ima manje nego manuelnih, zanatskih. U novim udžbenicima najčešća prikazana muška zanimanja su: poljoprivrednik, poslovi u zdravstvu (lekar, stomatolog, veterinar), muzičar, zanatlija i nastavnik. Ubedljivo najčešće žensko zanimanje je nastavnica, kao što je i u realnosti obrazovanje dominantno "žensko polje". U okviru iste struke muškarci se češće bave zanimanjem koje zahteva fakultetski nivo obrazovanja, a žene pratećim, koja najčešće podrazumevaju srednjoškolski nivo (npr. muškarac je lekar, a žena je medicinska sestra). U odnosu na staru generaciju udžbenika, ima promena na bolje u prikazivanju muških i ženskih likova. Lik žene se pomera od lika majke i domaćice, ka ličnosti koja je prisutna i kompetentna i u drugim područjima, posebno profesionalnom. Ipak, i u novim udžbenicima ima tradicionalnog gledanja na mušku i žensku ulogu (često datih indirektno) i javljaju se polni stereotipi. Među već klasičnim stereotipima su sledeći: da su dečaci oni koji su aktivni, a devojčice one koje prate i posmatraju šta oni rade; dečaci su oni koji se uglavnom bave sportom, intelektualnim aktivnostima, istraživanjem, izvode oglede; dečaci su akteri svih opasnih situacija i situacija u kojima bi trebalo rešiti neki problem; u porodičnim situacijama majke i ćerke postavljaju sto, dok otac i sin čekaju da sto bude postavljen; dete za ruku na ulici vodi samo majka i sl. U starim udžbenicima prisutan je patrijarhalni model rodnih uloga, dok je u novim udžbenicima tretman različitih polova mnogo više izbalansiran. Međutim, realnost i socijalni kontekst su veoma važni za interpretaciju rezultata. U našoj zemlji muškarci i žene su izjednačeni u svojim pravima, ali je tradicionalni obrazac odnosa među polovima još uvek prisutan u svakodnevnom životu. To otvara pitanje kako rodnu ravnopravnost tretirati u udžbenicima, šta je idealan model rodnih odnosa u specifičnom socio-kulturnom kontekstu? Udžbenik ne bi trebalo samo da reflektuje odnose iz realnog života, već i da ide korak napred. Ono što je sigurno, udžbenik ne sme biti predaleko od realnog socijalnog konteksta (ako želi da bude uticajan), ali je neophodno da kultiviše i podržava razvoj ravnopravnih, humanih i zdravih odnosa među polovima.

Ključne reči

Reference

*** (1998) The image of the other: Analysis of the high-school textbooks in history from the Balkan countries. Sofia: Balkan Colleges Foundation
Alimdjanova, D., Kim, L., Ganeyeva, E. (2002) Gender issues and stereotypes presented in traditional textbooks of public schools of Republic of Uzbekistan. Tashkent: Asian Development Bank, Basic Education Textbook Development Project
Baranovic, B. (1999) Portrayal of women in school textbooks: Summary narrative report
Berk, P. (2002) Istorija i društvena teorija. Beograd: Equilibrilium
Bricker, M.K. (2005) In Czech schools, B is for biased books. Woman's news, June 16
Chung, H.S. (2000) Women's roles and gender issues in primary school textbooks: Korea and Mexico. u: Project on Latin America and the Pacific Rim, San Diego: University of California
Daun, H., Enslin, P., Pešikan, A., Kolouh-Westin, L., Bila, L. (2003) Democracy in textbooks and student minds. u: Paper presented at the International Conference on Democracy and Human Rights, within the special Sida/SAREC programme, Göteborg, Sweden, October 2-5
Fennema, E. (1990) Justice, equity and mathematics education. u: Fennema E., Leder G.C. [ur.] Mathematics and gender, New York: Teachers College Press
Gray, C., Leith, H. (2004) Perpetuating gender stereotypes in the classroom: A teacher perspective. Educational Studies, 30(1): 3-17
Holt, E.R. (1990) Remember the Ladies - Women in the Curriculum. Bloomington: Clearinghouse for Social Studies/Social Science Education
Husseini, R. (1999) Research reveals 'alarming level' of distortion of women's image in textbooks. Jordan Times Thursday, June 24
Ivić, I., Perazić, O. (2002) Yugoslavia: Divergent tendencies: Centralization and ethnification. u: Doun H., Kolouh-Westin L.and Plut D. [ur.] Democracy in Textbooks and Student Minds: Educational Transitions in Bosnia-Herzegovina, Yugoslavia, Mozambique & South Africa, New York: Nova Science Publishers, Inc
Ivić, I.D., Pešikan, A., Jankov, R., Bogojević, A., Pešić, J., Šišović, D., Antić, S., Marinković, S. (2004) Osnovni standardi kvaliteta školskih udžbenika. Beograd: Institut za psihologiju
Jacqui, S. (1998) Cinderella syndrome
Johnsen, E.R.B. (2001) Textbooks in the kaleidoscope. Tonsberg: Vestfold College
Kato, I. (2003) English-language textbooks and gender equality. Retrieved June 20, 2006 from the World Wide Web
Marinković, S., Pešikan, A.Ž. (1999) Tipičan ženski i muški lik u udžbenicima prirode i društva. Psihologija, vol. 32, br. 3-4, str. 225-240
Michel, A. (1986) Down with the stereotypes! Eliminating sexism from children's literature and school textbooks. Paris: UNESCO
Ojha, N.C., Rouls, S.K. (2004) Gender discrimination in primary school textbooks of Orissa. Primary Teacher, 46-51
Ozdogru, A.A., Aksoy, G., Erdogan, N., Gok, F. (2004) Content analysis for gender bias in Turkish elementary school textbooks. Istanbul: Bogayici University
Paseka, A. (2004) Udžbenici u Bosni i Hercegovini - kritička analiza. u: Gender perspektiva u nastavi, Sarajevo: Fond Heinrich Böll Regional office, in Serbian
Pešikan, A. (2003) Obrazovanje za ljudska prava. u: Vučinić N., Spajić-Vrkaš V., Bjeković S. [ur.] Ljudska prava za nepravnike, University Human Rights Centres Network in South East Europe, in Serbian
Pešikan, A.Ž., Pešić-Matijević, J., Plut, D. (1998) Textbook and democracy: The analysis of Yugoslav history textbook, project: Democracy in education for democracy. u: CIES World Congress, Cape Town, South Africa., Proceedings, pp. 25-31
Plut, D., Pešikan, A., Pešić, J., Antić, S. (2002) Textbook analyses: Representation of democratic values in education. u: Kolouh-Westrin L. [ur.] Democracy in Education in Bosnia-Herzegovina and FR Yugoslavia, Stockholm: Stockholm University - Institute of International Education
Posner, R.B. (2003) The creation of girls' spaces: Gender identity formation in an urban public school. June 20, 2006 from the World Wide Web
Trebješanin, B.M., Pešikan, A.Ž., Kovač-Cerović, T. (1990) Analiza motivacionih karakteristika udžbenika za niže razrede osnovne škole. Psihološka istraživanja, 4, 205-245
Warrington, M., Younger, M., Williams, J. (2000) Student attitudes, image and the gender gap. British Educational Research Journal, 26(3): 393
Zittleman, K., Sadker, D. (2003) Teacher education textbooks: The unfinished gender revolution. Retrieved June 20, 2006 from the World Wide Web: w