Metrika

  • citati u SCIndeksu: 0
  • citati u CrossRef-u:0
  • citati u Google Scholaru:[]
  • posete u poslednjih 30 dana:11
  • preuzimanja u poslednjih 30 dana:8

Sadržaj

članak: 3 od 6  
Back povratak na rezultate
2022, vol. 67, br. 1, str. 29-46
Stajnjak u Srbiji - količine i emisije gasova s efektom staklene bašte
aUniverzitet u Novom Sadu, Fakultet tehničkih nauka, Institut/odsek Inženjerstvo zaštite životne sredine
bUniverzitet u Beogradu, Institut za hemiju, tehnologiju i metalurgiju - IHTM

e-adresamiodragviskovic@uns.ac.rs
Projekat:
Ovo istraživanje finansirano je zahvaljujući projektu "Initiative on small biogas facilities for manure to attain GHG mitigation in agriculture (Biogas initiative, 20_073)" koji je deo Evropske klimatske inicijative (European Climate Initiative - EUKI). EUKI je instrument za projektno finansiranje Saveznog ministarstva za životnu sredinu, očuvanje prirode i nuklearne bezbednosti Nemačke (BMU)

Sažetak
Stajnjak je otpadni tok iz stočarstva koji mogu da čine ekskrementi, prostirka, hrana i druge materije. Usled prisustva organske materije, stajnjak predstavlja značajnu formu đubriva koja se dodaje biljnim kulturama, ali čije neadekvatno skladištenje i korišćenje prouzrokuje negativne uticaje na životnu sredinu. Ciljevi ovog rada su da se odrede količine stajnjaka i alociraju u zavisnosti od veličine i vrste gazdinstava u Srbiji, i da se kvantifikuju emisije gasova s efektom staklene bašte u Srbiji poreklom od upravljanja stajnjakom. U Srbiji se generiše oko 8,6 miliona m3 naturalnog tečnog stajnjaka i oko 20,4 miliona t svežeg čvrstog stajnjaka. Dominantne vrste stajnjaka su tečni svinjski stajnjak i goveđi čvrsti i tečni stajnjak. Od ukupne količine stajnjaka, 81% se nalazi na najmanjim gazdinstvima sa manje od 100 uslovnih grla dok se na velikim gazdinstvima sa preko 1.000 uslovnih grla, generiše oko 12% ukupne količine stajnjaka u Srbiji. Direktno iz stajnjaka se u 2020. godini emitovalo oko 23 Gg (Giga grama) CH4 i 1 GgN2O. Indirektno se iz upravljanja stajnjakom emituje oko 1,1 GgN2O. Ukupne emisije gasova s efektom staklene bašte poreklom od stajnjaka iznosile su u 2020. godini oko 1.144 GgCO2ekv. Zbog redukovanja stočnog fonda emisije su u opadanju, a u odnosu na 1990. godinu su manje za 36%.

Uvod

Stajnjak čine ekskrementi (feces i urin) farmski uzgajanih životinja, sa ili bez prostirke od žetvenih ostataka. Može sadržati i vodu (za čišćenje objekata), ostatke hrane, dlake odnosno perje, ali i hemijska sredstva za pranje i dezinfekciju (nepoželjno). Prema pravilniku koji definiše sporedne proizvode životinjskog porekla, stajnjak spada u materijal kategorije 2 prema riziku za javno zdravlje i zdravlje životinja, a njegovo upravljanje i distribucija na zemljište, omogućeno je u neprerađenom stanju jedino u slučaju da ne postoji mogućnost širenja opasnih zaraznih bolesti (Anonim, 2011).

Značaj stajnjaka kao nusprodukta stočarske proizvodnje ogleda se u tome što, uz odgovarajuću primenu, predstavlja značajan izvor hranljivih materija u biljnoj proizvodnji. Negativni aspekti generisanja i upravljanja stajnjakom su dodatni troškovi usled distribucije i uticaj na životnu sredinu (vodu, vazduh i zemljište).

Negativan uticaj na životnu sredinu stajnjaka proističe iz sadržaja organskih i neorganskih jedinjenja čijim hemijskim reakcijama dolazi do emisije određenih zagađujućih materija u vazduh, vodu i zemljište. Razgradnjom amino kiselina koje sadrže sumpor dolazi do emisija vodonik-sulfida koji je jedan od glavnih komponenti organoleptičkog zagađenja od strane stajnjaka. Anaerobnom razgradnjom organskih komponenti stajnjaka, dolazi i do emitovanja organskih volatilnih kiselina koje takođe doprinose neprijatnim mirisima, a određene vrste stajnjaka karakterišu se i visokim stepenom volatilizacije amonijaka nastalog kao posledica razgradnje uree. Neorganski azot u amonijačnoj formi (NH3) nitrifikacijom prelazi u nitratni anjon, koji je sklon lakom prolasku i oceđivanju kroz pore zemljišta i doprinosi narušavanju kvaliteta podzemnih, ali i površinskih voda usled oceđenja. U kombinaciji sa jedinjenjima fosfora i kalijuma koja takođe mogu da se nađu u vodama usled primene stajnjaka, dovodi do zagađenja površinskih voda i eutrofikacije. Ostali negativni efekti primene stajnjaka dovode se u vezu sa povećanjem koncentracije teških metala u zemljištu i rasprostiranje semena korova. Svi nabrojani negativni efekti mogu da se svrstaju u grupu lokalno/regionalnog zagađenja i narušavanja životne i radne sredine (Burton i Turner, 2003; Zoranović et al., 2011).

Sa globalnog aspekta, stajnjak je značajan izvor gasova s efektom staklene bašte (GHG) (Chadwick et al., 2011). Stajnjak sadrži neorganski azot i mikrobiološki dostupan ugljenik i vodu, te samim tim sadrži esencijalne supstrate neophodne za proizvodnju azot-suboksida (N2O) i metana (CH4) (Zoranović et al., 2011). Stajnjak naročito doprinosi emisijama CH4, s obzirom na to da stočarstvo obuhvata i uzgajanje i eksploataciju preživara (najznačajnija su goveda) čiji je feces bogat anaerobnim arhejama koje su metanogeni mikroorganizmi i upravo proizvođači CH4. Digestivni trakt svinja i živine poseduje metanogene mikroorganizme u tragovima, ali se CH4 svakako formira tokom skladištenja stajnjaka. Pominjani produkti nitrifikacije, nitrati, podložni su denitrifikaciji, anaerobnom mikrobiološkom procesu redukcije do elementarnog azota (N). Prilikom tog procesa denitrifikacije generiše se i N2O. Ovako nastali N2O naziva se direktno emitovani. Indirektno emitovani N2O je onaj koji nastane od volatizovanog NH3 i azotnih oksida NOx (IPCC, 2006a, IPCC, 2006b).

Globalne emisije GHG iznosile su 2010. godine približno 49 GtCO2ekv (ekvivalentne emisije ugljen dioksida). Prema Međuvladinom panelu o promeni klime (engl. Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC), od ukupnih emisija, ekonomski sektor kojem pripada poljoprivredna proizvodnja, tzv. AFOLU (engl. Agriculture, Forestry and Other Land Use) odgovoran je za približno četvrtinu svih globalnih emisija GHG. Posmatrano globalno, samo stočarstvo učestvuje sa približno jednom četvrtinom emisija u okviru AFOLU, a od toga, polovina emisija je direktna posledica postojanja i upravljanja stajnjakom (IPCC, 2014).

Prema podacima Evropske agencije za zaštitu životne sredine (engl. European Environment Agency – EEA), ukupne globalne emisije GHG i dalje imaju trend rasta, dok su samo određeni regioni snizili svoje emisije GHG u poređenju sa referentnom 1990. godinom. EU se naročito ističe sa smanjenjem emisija GHG od 24% do 2020. godine. U 2019. godini, u zemljama EU, uz Veliku Britaniju i Island, stajnjak je bio izvor 40.617,8 ktCO2ekv. To predstavlja 0,9% ukupnih emisija GHG ovih zemalja. Ujedno, stajnjak doprinosi sa 8,5% u ukupnim emisijama CH4. Od ukupnih emisija iz poljoprivrede, ova količina CO2ekv predstavlja 9,5% i 18% ukupnih emisija CH4 (EEA, 2021). Dalje tendencije u EU da se smanjuju emisije GHG, oličene u paketu propisa pod nazivom "Fit for 55", Evropskim zelenim dogovorom i predloženim opštim ciljem da se do 2050. teritorija EU učini klimatski neutralnom teritorijom (da emisije GHG budu 0), predstavljaju osnovu za težnju ka tome da se emisije iz stajnjaka što više smanje (European Commission, 2020).

Poslednje zvanično kvantifikovane emisije GHG u Srbiji objavljene su 2017. godine od strane Ministarstva za zaštitu životne sredine (MZŽS) u Drugom izveštaju Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji Ujedinjenih nacija o promeni klime (MZŽS, 2017), ali postoji i Nacrt drugog dvogodišnjeg ažuriranog izveštaja Republike Srbije prema okvirnoj konvenciji UN o promeni klime iz 2020. godine (MZŽS, 2020). Što se tiče emisija GHG poreklom od stajnjaka, dokumenti sadrže određena neslaganja, na primer za 2014. godinu dokument iz 2017. godine navodi emisije za kategoriju 3.A.2 Upravljanje stajnjakom od 1.068,58 GgCO2ekv, dok dokument iz 2020. godine navodi 455,12 GgCO2ekv. Verovatan razlog za različite vrednosti emisija je taj što se u novijem izveštaju primenjuje napredniji Tier 2 metod obračuna emisija za stajnjak (IPCC, 2006a), u odnosu na prvi izveštaj gde se primenjuje Tier 1 metod, te samim tim drugačija vrsta podataka za proračun.

Ciljevi ovog rada su da se odrede količine svežeg stajnjaka u Srbiji i da se količine alociraju po vrstama i veličinama gazdinstava, kao i da se kvantifikuju emisije GHG poreklom od upravljanja stajnjakom.

Materijal i metode

Proračun količine stajnjaka

Određivanje količine stajnjaka podrazumeva poznavanje vrste stajnjaka na farmama, zastupljenost različitih kategorija istih vrsta životinja, vremena koje grla provode na ispaši, tehnika izđubravanja iz objekata, načina ishrane, tehnike čišćenja objekata, primene hemijskih sredstava. Na primer, goveda se u Srbiji drže na farmama gde se: koristi prostirka od žetvenih ostataka te se formirani stajnjak uklanja iz objekata na dnevnom/nedeljnom nivou; koristi se prostirka, ali se stajnjak uklanja iz objekata nakon nekoliko meseci – duboka prostirka; veće farme se karakterišu automatizovanim uklanjanjem tečnog stajnjaka iz objekta pomoću skrepera ili nekim drugim sistemima tečnog izđubravanja; kombinovani sistemi na istoj farmi za različite kategorije životinja; životinje se određeni deo vremena drže na ispaši pa praktično ni ne postoji stajnjak u smislu nusproizvoda kojim treba da se dalje upravlja; koriste se hemijska sredstva pri muži pa se deo stajnjaka iz muzilišta tretira kao otpadna voda. Zbog navedene kompleksnosti, ne postoji univerzalan način generisanja stajnjaka i jedinstvene karakteristike. Slična situacija je i kod drugih vrsta životinja. Procena količine stajnjaka koja obuhvata veći geografski region, a ne pojedinačnu farmu ili opštinu i okrug, mora da se sprovede sa visokim nivoom nesigurnosti.

 Za proračun količine stajnjaka u Srbiji, usvojeno je da:

 • 1 uslovno grlo (UG) goveda generiše 18 m3 naturalnog tečnog stajnjaka (TS) (Table 1), udela suve materije 8% (Radivojević et al., 2006). Zatim je smatrano da 92,5% te količine naturalnog stajnjaka formira sveži čvrsti stajnjak (ČS), što odgovara pretpostavci da se na farmama do 100 UG generiše samo ČS, na farmama između 100 i 1.000 UG 50% stajnjaka je u čvrstoj formi, a na farmama sa više od 1.000 UG samo 10% stajnjaka je u čvrstoj formi (Table 2). Za formiranje čvrstog stajnjaka, smatrano je da se za prostirku koristi 5 kg slame po UG na dan (Radivojević et al., 2005).

 • 1 UG svinja generiše 15 m3 naturalnog TS (Table 1), udela suve materije 5% (Radivojević et al., 2006). Zatim je smatrano da 37,6% te količine naturalnog stajnjaka formira sveži ČS, što odgovara pretpostavci da se na farmama do 100 UG generiše 50% ČS, na farmama između 100 i 1.000 UG 20% stajnjaka je u čvrstoj formi, a na farmama sa više od 1.000 UG se ne generiše ČS, samo tečni (Table 2). Za formiranje čvrstog stajnjaka smatrano je da se za prostirku koristi 5 kg slame po UG na dan.

 • Za proračun količine stajnjaka poreklom od živine korišćen je podatak iz Table 1 i smatrano da je kompletan stajnjak u čvrstoj formi.

 • Ogejo i Wildeus (2010) navode da koze i ovce generišu između 1,55 i 2,63 kg stajnjaka po danu. Za ovu studiju, usvojeno je da ova kategorija životinja generiše 2 kg stajnjaka po danu u formi ČS.

Table 1. The annual amount of manure by animal species (Kaltschmitt et al., 2016)
Tabela 1. Godišnja količina stajnjaka prema vrsti životinja (Kaltschmitt et al., 2016)

Goveda, m3/UG
Cattle, m3/LU
Svinje, m3/UG
Pigs, m3/LU
Živina, t/UG
Poultry, t/LU
Količina stajnjaka
Manure quantity
18,0 15,0 6,5
Udeo suve materije
Dry matter content
11–12% 7–8% 22–23%

UG: uslovno grlo; LU: livestock unit

Table 2. Distribution of LU on farms of a certain size in 2018 (SORS, 2021)
Tabela 2. Zastupljenost UG na gazdinstvima određene veličine u 2018. godini (RZS, 2021)

Vrsta
Species
Broj grla
Head number
Broj UG
Number of LU
Veličina gazdinstva, broj UG
Farm size, number of LU
0–100 100–500 500–1.000 > 1.000
Goveda
Cattle
881.152 678.487 88,4% 5,5% 1,7% 4,4%
Svinje
Pigs
3.266.102 816.525 72,7% 5,5% 0,9% 21,0%
Brojleri
Broilers
11.722.014 82.054 38,1% 36,8% 6,4% 18,7%
Nosilje
Laying hens
8.996.039 125.945 60,3% 10,1% 3,9% 25,6%
Ovce
Sheep
1.799.814 179.981 97,6% 2,3% 0,0% 0,1%
Koze
Goats
218.397 21.840 99,3% 0,7% 0,0% 0,0%

UG: uslovno grlo; LU: livestock unit

Slične podatke navode i Burton i Turner (2003). Princip koji navode Veljković et al. (2016) bazira se na poznavanju količina hrane i prostirke za individualne farme, te je bio neprimenjiv za procenu količina na nivou celokupne Srbije. U ovom radu korišćeni podaci o generisanju stajnjaka po UG su u skladu s informacijama dobijenim kroz personalnu komunikaciju sa vlasnicima više farmi u Srbiji.

Korišćeni su podaci Republičkog zavoda za statistiku (RZS) za 2018. godinu, sakupljeni preko ankete, koji sadrže detaljne podatke o geografskoj distribuciji, veličini poljoprivrednih gazdinstava, pravnih lica i preduzetnika (RZS, 2021). Podaci od interesa sumirani su u Table 2 i Table 3.

Table 3. The number of farms in Serbia in 2018, depending on the number of LU (SORS, 2021)
Tabela 3. Broj poljoprivrednih gazdinstava u Srbiji u 2018. godini, u zavisnosti od broja UG (RZS, 2021)

Vrsta
Species
Broj gazdinstava
Number of farms
0–100 UG
0–100 LU
100–500 UG
100–500 LU
500–1.000 UG
500–1,000 LU
> 1.000 UG
> 1,000 LU
Goveda
Cattle
129.744 287 24 18
Svinje
Pigs
318.979 425 36 46
Brojleri i nosilje
Broilers and laying hens
339.553 374 57 22
Ovce
Sheep
137.607 150 8 3
Koze
Goats
45.696 38 6 1

UG: uslovno grlo; LU: livestock unit

Određena gazdinstva imaju više vrsta životinja te dolazi do njihovog duplog brojanja, a to je naročito karakteristično za najmanju grupu gazdinstava koja imaju od 0 do 100 UG. Konji, magarci i druge životinje zbog malog broja grla zanemarene su u ovom radu. Za svođenje ukupnog broja grla na broj UG, grla mase 500 kg, korišćeni su koeficijenti RZS (RZS, 2021) za pojedinačne vrste životinja. S obzirom na to da se ti podaci odnose i na različite kategorije životinja u okviru iste vrste, jedinstveni koeficijent za celokupnu vrstu životinja je dobijen kombinujući podatke RZS o broju UG za 2018. godinu. Korišćeni koeficijenti za proračun UG su: goveda 0,77; svinje 0,25; brojleri 0,007; nosilje 0,014; ovce i koze 0,1.

Određivanje emisija GHG

Poslednji javno dostupni podaci RZS o stočnom fondu korišćeni su za proračun emisija GHG (RZS, 2021). U Table 4, dati su podaci za sve kategorije životinja koje značajnije doprinose emisijama, koji su iskorišćeni za proračun emisija definisan u uputstvima Međuvladinog panela za klimatske promene (IPCC, 2006a, IPCC, 2006b).

Table 4. Livestock fund in Serbia in thousands of head (SORS, 2021)
Tabela 4. Stočni fond u Srbiji u hiljadama grla (RZS, 2021)

God.
Year
Muzne krave
Dairy cows
Goveda (ukupno)
Cattle (total)
Svinje
Pigs
Živina (ukupno)
Poultry (total)
Brojleri
Broilers
Ostala kokoš
Hens
Ovce
Sheep
Koze
Goats
1990. 923 1.559 4.238 23.405 - - 2.120 -
2010. 482 938 3.489 20.156 8.019 11.615 1.475 237
2011. 477 937 3.287 19.103 7.002 11.642 1.460 239
2012. 455 921 3.139 18.234 7.190 10.518 1.635 232
2013. 429 913 3.144 17.860 8.075 9.230 1.616 225
2014. 437 920 3.236 17.167 5.949 10.650 1.748 219
2015. 430 916 3.284 17.450 5.382 11.538 1.789 203
2016. 426 893 3.021 16.242 4.545 11.163 1.665 200
2017. 429 899 2.911 16.338 4.981 10.964 1.704 183
2018. 423 878 2.782 16.232 4.877 10.807 1.712 196
2019. 423 898 2.903 15.780 5.212 10.205 1.642 191
2020. 417 886 2.983 15.249 5.082 9.845 1.685 202

Vrednosti se ne odnose na uslovna grla. U Table 2 i Table 4, dolazi do manjih neslaganja, koja se mogu pripisati različitoj metodologiji prikupljanja podataka od strane RZS. Određene vrste životinja (konji, magarci i dr.) su zanemarene pošto, zbog malog broja grla, emisije ovih vrsta doprinose sa manje od 1% ukupnim emisijama.

U ovom radu su određene emisije CH4 i direktne emisije N2O proistekle iz upravljanja stajnjakom. Takođe su određene indirektne emisije N2O koje nastaju usled prvobitnih emisija NH3 i NOx, njihove redepozicije na površinu, te pratećih emisija N2O koje nastaju usled denitrifikacije. Kompletan metod je baziran na principima vodiča definisanih od strane IPCC-a (IPCC, 2006a, IPCC, 2006b). Razmotrene emisije odgovaraju IPCC potkategorijama koje nose oznaku 3.A.2 Upravljanje stajnjakom i 3.C.6 Indirektne emisije N2O od upravljanja stajnjakom.

Za proračun emisija CH4 i direktnih emisija N2O korišćen je Tier 1 metod, koji zahteva najmanje podataka. Jednačine, koje su korišćene za proračun emisija, nose oznake 10.22 (za CH4) i 10.25 (za N2O) u IPCC vodiču (IPCC, 2006a).

Emisije CH4 su proračunate koristeći podatke o broju životinja (Table 4), emisione faktore CH4 za prosečnu temperaturu od 11°C (RHMZ, 2021), IPCC podacima o tipičnim masama i frakcijama stajnjaka kojima se upravlja u okviru sistema upravljanja stajnjakom. Razmatrane frakcije stajnjaka su ČS i TS, s tim da je kod živine razmatrano da se generiše ČS bez i sa prostirkom. Odabrani emisioni faktori i tipične mase su karakteristične za istočnu Evropu.

Emisije N2O, direktne i indirektne, takođe su proračunate na osnovu IPCC emisionih faktora, tipičnim masama životinja, stepenom izlučivanja azota i izabranim frakcijama stajnjaka. Takođe su korišćeni podaci karakteristični za istočnu Evropu. Svi navedeni parametri za proračun sumirani su u Table 5.

Table 5. Parameters for calculation of CH4 and direct N2O emissions (IPCC, 2006a)
Tabela 5. Parametri za proračun emisija CH4 i direktnih emisija N2O (IPCC, 2006a)

Vrsta
Species
Emisioni faktor za upr. stajnj. CH4, kgCH4/grlu/god
Emission factor for manure man. CH4, kgCH4/head/yr
Stepen izlučivanja azota, kgN/1000kg mase životinje/dan
Nitrogen excretion rate, kgN/1000kg animal mass/day
Tipična masa, kg
Typical animal mass, kg
Emisioni faktor za dir. N2O-N emisije iz sistema upravljanja stajnjakom, kgN2O-N/(kgN u MMS)
Emission factor for dir. N2O-N emissions from MMS, kgN2O-N/(kgN in MMS)
Udeo kategorije stajnjaka kojom se upravlja na određeni način, ČS/TS
Fraction of livestock category’s manure handled using MMS, SM/LM
ČS
SM
TS
LM
Muzne krave
Dairy cows
12,00 0,35 550,0 0,005 0,005 0,925/0,075
Ostala goveda
Other cattle
6,00 0,35 500,0 0,005 0,005 0,925/0,075
Svinje
Pigs
5,00 0,54 50,0 0,005 0,005 0,376/0,624
Nosilje
Laying hens
0,03 0,82 1,8 0,005 0,001 0,5/0,5 (ČS/ČS)
Brojleri
Broilers
0,02 0,82 0,9 0,005 0,001 0,5/0,5 (ČS/ČS)
Ovce
Sheep
0,19 0,90 48,5 0,005 0,005 1/0
Koze
Goats
0,13 1,28 38,5 0,005 0,005 1/0

ČS: čvrsti stajnjak; TS: tečni stajnjak; SM: solid manure; LM: liquid manure; MMS: manure management system

Za indirektne emisije N2O korišćen je Tier 1 metod iz uputstva (IPCC, 2006b), jednačine 11.9 i 11.10, čija je suština da se prvo odrede gasovite emisije kao posledica volatilizacije, odnosno ispiranja azota, a da se zatim, koristeći utvrđene emisione faktore, odredi emisija N2O. Korišćeni parametri su sumirani u Table 6.

Table 6. Parameters for calculation of indirect N2O emissions (IPCC, 2006b)
Tabela 6. Parametri za proračun indirektnih emisija N2O (IPCC, 2006b)

Vrsta
Species
Udeo N koji volatilizuje, %
Fraction of managed livestock manure N that volatilises, %
Emisioni faktor za N2O usled atmosferske depozicije N na zemljište i vodu, kgN2O-N/(kgNH3-N+kgNOx-N)
Emission factor for N2O emissions from atmospheric deposition of N on soils and water surfaces kgN2O-N/(kgNH3-N+kgNOx-N)
Udeo N koji se ispira iz stajnjaka kojim se upravlja, %
Fraction of managed livestock manure N that leaches, %
Emisioni faktor za N2O od ispranog N, kgN2O-N/kgN ispranog
Emission factor for N2O emissions from N leaching and runoff, kgN2O-N/kgN leached and runoff
ČS
SM
TS
LM
ČS
SM
TS
LM
Muzne krave
Dairy cows
30 40 0,01 30 30 0,0075
Ostala goveda
Other cattle
45 45 0,01 30 30 0,0075
Svinje
Pigs
45 48 0,01 30 30 0,0075
Nosilje
Laying hens
40 - 0,01 30 30 0,0075
Brojleri
Broilers
40 - 0,01 30 30 0,0075
Ovce
Sheep
12 - 0,01 30 30 0,0075
Koze
Goats
12 - 0,01 30 30 0,0075

ČS: čvrsti stajnjak; TS: tečni stajnjak; N: azot; SM: solid manure; LM: liquid manure; N: nitrogen

Proračun emisija sproveden je uz pomoć IPCC Inventory Software, korišćenjem integrisanih faktora za korišćene metode, a nesigurnost dobijenih vrednosti treba uzimati u opsegu od 20% (IPCC, 2006a, IPCC, 2006b). Faktori konverzije CH4 i N2O u ekvivalentne emisije CO2 iznosili su 25 odnosno 298.

Rezultati i diskusija

Količine stajnjaka

U pogledu količina, najviše stajnjaka u Srbiji poreklom je od goveda, zatim svinja, peradi, ovaca i na kraju koza. U Table 7 prikazani su podaci o količinama generisanog svežeg ČS i naturalnog TS.

Table 7. Quantities of generated manure in Serbia
Tabela 7. Količine generisanog stajnjaka u Srbiji

Vrsta
Species
Tečni stajnjak, m3
Liquid manure, m3
Čvrsti stajnjak, t
Solid manure, t
Goveda/Cattle 920.753 12.436.893
Svinje/Pigs 7.640.217 5.168.264
Brojleri/Broilers - 533.352
Nosilje/Laying hens - 818.640
Ovce/Sheep - 1.313.865
Koze/Goats - 159.430
Ukupno/Total 8.560.970 20.430.442

Ukupna količina ČS je približno 20,4 miliona tona. Približno 60% ČS je poreklom od goveda, dok svinje doprinose sa 25%, živina 7%, ovce 6%, a koze 1%. Ukupna količina TS je procenjena na približno 8,6 miliona m 3. Dominantno, oko 89% je poreklom od svinja, dok je ostatak poreklom od goveda. Navedene količine su za stajnjak u svežem stanju. Pri skladištenju dolazi do formiranja zgorelog ČS i negovanog odležalog TS, čije su količine manje u poređenju sa svežim stajnjakom usled gubitka vode i razgradnje suve materije. Stepen smanjenja mase (i zapremine) zavisi od načina skladištenja (Radivojević et al., 2005).

U pogledu zastupljenosti stajnjaka na gazdinstvima različitih veličina, najviše stajnjaka se nalazi na gazdinstvima koja imaju do 100 UG. To je u direktnoj relaciji sa činjenicom da je većina stočnog fonda u Srbiji locirana na porodičnim mikro gazdinstvima. Približno 90% ukupnog ČS se nalazi na ovakvim gazdinstvima i nešto malo više od polovine tečnog stajnjaka. Na velikim gazdinstvima, farmama sa više od 1.000 UG, nalazi se nešto malo manje od petine ukupnog stajnjaka u Srbiji. Pored najmanjih gazdinstava koja imaju goveda i svinje, među gazdinstvima na kojima se nalaze veće količine stajnjaka, ističu se mala gazdinstva koja uzgajaju perad i koja imaju skoro polovinu od ukupno generisanog ČS peradi. Na ovoj veličini gazdinstava nalazi se i skoro 40% tečnog goveđeg stajnjaka. Od ukupne količine tečnog goveđeg stajnjaka, 52% se nalazi na velikim gazdinstvima, a približno jedna trećina celokupnog svinjskog TS se isto nalazi na gazdinstvima ove veličine. Na velikim gazdinstvima nalazi se i oko 44% čvrstog stajnjaka peradi. Podaci o količinama stajnjaka prema poreklu, formi i zastupljenosti na gazdinstvima različitih veličina, prikazani su u Table 8.

Table 8. Quantities of fresh manure for different farm sizes
Tabela 8. Količine svežeg stajnjaka po veličinama gazdinstava

Vrsta
Species
0<UG<100
0<LU<100
100<UG<500
> 100<LU<500
500<UG<1.000
500<LU<1.000
>1.000 UG
>1.000 LU
ČS, t
SM, t
TS, m3
LM, m3
ČS, t
SM, t
TS, m3
LM, m3
ČS, t
SM, t
TS, m3
LM, m3
ČS, t
SM, t
TS, m3
LM, m3
Goveda
Cattle
11.892.01 3 0 371.84 0 337.61 0 114.386 103.856 58.653 479.286
Svinje
Pigs
4.994.089 4.452.383 149.95 4 534.75 3 24.221 86.374 0 2.566.708
Brojleri
Broilers
203.078 0 196.33 4 0 34.267 0 99.674 0
Nosilje
Laying hens
493.890 0 82.744 0 32.303 0 209.702 0
Ovce
Sheep
1.281.856 0 29.907 0 405 0 1.696 0
Koze
Goats
158.360 0 1.064 0 0 0 5 0
Ukupno
Total
19.023.28 7 4.452.383 831.84 3 872.36 3 205.581 190.230 369.731 3.045.994
Udeo u kategoriji, %
Share in category, %
93,1 52,0 4,1 10,2 1,0 2,2 1,8 35,6
Udeo – ukupno, %
Share – total, %
81,0 5,9 1,3 11,8

UG: uslovno grlo; ČS: čvrsti stajnjak; TS: tečni stajnjak; LU: livestock unit; SM: solid manure; LM: liquid manure

Na farmama sa preko 100 UG, koje imaju oko 78 hiljada UG goveda i 223 hiljade UG svinja generiše se 1,4 odnosno 3,3 miliona m3 naturalnog TS goveda i svinja. Radivojević et al. (2005) navode količine od 1,9 odnosno 1,7 miliona m3 za broj mesta na farmama za goveda (174,6 hiljada) i svinje (550 hiljada) u Srbiji 2000. godine. Razlike u rezultatima su posledica različitih pristupa određivanja količina stajnjaka i promeni kapaciteta farmi.

Emisije gasova s efektom staklene bašte

U Table 9 prikazani su podaci o emisijama CH4 i N2O izraženi u Gg za četiri izdvojene godine.

Table 9. Emissions of CH4 and N2O in Gg for IPCC categories related to manure
Tabela 9. Emisije CH4 i N2O u Gg za IPCC kategorije za upravljanje stajnjakom

Godina/Year 1990. 2010. 2015. 2020.
GHG CH4 N2O CH4 N2O CH4 N2O CH4 N2O
3.A.2 – Upravljanje st.
Manure management
36,888 1,439 26,785 1,023 25,316 1,024 23,476 0,968
3.A.2.a – Goveda
Cattle
14,892 0,829 8,520 0,495 8,076 0,481 7,818 0,466
3.A.2.a.i – Muzne kr.
Dairy cows
11,076 0,510 5,784 0,266 5,160 0,237 5,004 0,230
3.A.2.a.ii – Ostala gov.
Other cattle
3,816 0,319 2,736 0,229 2,916 0,244 2,814 0,235
3.A.2.c – Ovce
Sheep
0,403 0,265 0,280 0,185 0,340 0,224 0,320 0,211
3.A.2.d – Koze
Goats
0,000 0,000 0,031 0,033 0,026 0,029 0,026 0,029
3.A.2.h – Svinje
Pigs
21,190 0,328 17,445 0,270 16,420 0,254 14,915 0,231
3.A.2.i – Živina
Poultry
0,403 0,017 0,509 0,040 0,454 0,036 0,397 0,031
3.C.6 – Ind. emisije N2O
Ind. N2O emissions
- 1,441 - 1,200 - 1,185 1,114

Od 2010. do 2020. godine, ukupne emisije CH4 poreklom od upravljanja stajnjakom su opale od 26,8 Gg do 23,5 Gg, što je pad od približno 13%. U poređenju sa referentnom 1990. godinom kada su emisije iznosile skoro 37 Gg, smanjenje u 2020. godini je iznosilo oko 36%. Emisije N2O poreklom od upravljanja stajnjakom u 2020. godini iznosile su približno 1 Gg. Indirektne emisije N2O usled upravljanja stajnjakom su oko 15% veće i iznosile su približno 1,1 Gg. Kod ovog gasa je takođe evidentan pad emisija u odnosu na 2010. godinu, ukupno za obe kategorije on iznosi 6,3%, tj. za 1990. godinu taj pad iznosi 27,7%.

Ukupne emisije GHG iskazane kroz CO2ekv navedene su u Table 10.

Table 10. GHG emissions in GgCO2eq for IPCC categories related to manure
Tabela 10. Emisije GHG u GgCO2ekv za IPCC kategorije za upravljanje stajnjakom

Godina/Year 1990. 2010. 2011. 2012. 2013. 2014.
3.A.2 – Upravljanje st.
Manure management
1.351,125 974,456 942,027 917,204 908,979 930,858
3.A.2.a – Goveda
Cattle
619,266 360,495 359,371 350,949 344,263 347,680
3.A.2.a.i – Muzne kr.
Dairy cows
428,747 223,896 221,573 211,354 199,277 202,993
3.A.2.a.ii – Ostala gov.
Other cattle
190,519 136,599 137,797 139,594 144,986 144,687
3.A.2.c – Ovce
Sheep
89,155 62,030 61,399 68,759 67,960 73,511
3.A.2.d – Koze
Goats
0,000 10,752 10,842 10,525 10,207 9,223
3.A.2.h – Svinje
Pigs
627,541 516,633 486,722 464,807 465,547 479,170
3.A.2.i – Živina
Poultry
15,163 24,546 23,694 22,165 21,002 21,274
3.C.6 – Ind. emisije N2O
Indirect N2O emissions
429,418 357,600 350,150 342,402 342,700 350,448
Godina/Year 2015. 2016. 2017. 2018. 2019. 2020.
3.A.2 – Upravljanje st.
Manure management
938,162 883,323 871,974 838,011 866,315 812,369
3.A.2.a – Goveda
Cattle
345,327 337,777 340,069 332,789 338,780 334,196
3.A.2.a.i – Muzne kr.
Dairy cows
199,741 197,883 199,277 196,490 196,490 193,703
3.A.2.a.ii – Ostala gov.
Other cattle
145,586 139,894 140,793 136,299 142,290 140,493
3.A.2.c – Ovce
Sheep
75,235 70,020 71,660 71,997 69,053 70,882
3.A.2.d – Koze
Goats
9,209 9,073 8,302 8,892 8,665 9,164
3.A.2.h – Svinje
Pigs
486,278 447,334 431,046 411,944 429,861 441,707
3.A.2.i – Živina
Poultry
22,114 19,119 20,897 12,389 19,956 19,299
3.C.6 – Ind. emisije N2O
Indirect N2O emissions
353,130 332,270 333,760 325,714 331,078 331,972

U 2020. godini emisije proistekle od upravljanja stajnjakom iznosile su oko 812 GgCO2ekv, a indirektne emisije oko 332 GgCO2ekv. Ukupne emisije usled postojanja stajnjaka iznosile su oko 1.144 GgCO2ekv u 2020. godini. U odnosu na 2010. godinu to je pad od 25%, a u poređenju sa referentnom 1990. godinom, pad je 36%. Ako se posmatraju samo emisije u kategoriji 3.A.2 Upravljanje stajnjakom, pad emisija u odnosu na 1990. godinu iznosi 40%.

Imajući u vidu vrednosti i trendove emisija GHG u Srbiji navedenih u MZŽS (2017), može da se smatra da u okviru AFOLU, upravljanje stajnjakom doprinosi sa oko 38% emisija, a u okviru ukupnih emisija GHG sa približno 2%.

Stajnjaci poreklom od životinja koji najviše doprinose emisijama GHG su svinjski i goveđi. To je logična posledica činjenice da su ove dve kategorije životinja najbrojnije i da generišu najviše stajnjaka. Preko 95% svih emisija GHG proizilazi iz stajnjaka svinja i goveda.

U poređenju sa zvaničnim podacima (Table 11), u ovom radu su emisije relativno slične sa vrednostima navedenim u Drugom zvaničnom izveštaju (MZŽS, 2017).

Table 11. Data of the Ministry of Environmental Protection about GHG emissions related to manure management
Tabela 11. Podaci MZŽS o emisijama GHG za upravljanje stajnjakom

Godina/Year Drugi zvanični izveštaj (MZŽS, 2017)
The second official report (MEP, 2017)
Drugi ažurirani izveštaj (MZŽS, 2020)
The second revised report (MEP, 2020)
IPCC kategorija
IPCC category
Ukupno
Total
IPCC kategorija
IPCC category
Ukupno
Total
3.A.2 3.C.6 3.A.2 3.C.6
1990 1.555,19 400,86 1.956,05 728,16 222 950,16
2000 1.319,03 352,29 1.671,32 621,94 190 811,94
2005 1.194,71 329,23 1.523,94 534,1 165 699,1
2010 1.104,04 331,58 1.435,62 473,47 147 620,47
2011 1.071,78 317,35 1.389,13 461,44 144 605,44
2012 1.069,96 322,88 1.392,84 454,76 140 594,76
2013 1.083,53 332,08 1.415,61 438,18 135 573,18
2014 1.068,58 329,14 1.397,72 455,12 140 595,12
2015 - - - 447,54 139 586,54
2016 - - - 441,77 137 578,77

MZŽS: Ministarstvo zaštite životne sredine; MEP: Ministry of Environmental Protection

Prosečno su za IPCC kategoriju 3.A.2 dobijene vrednosti oko 15% manje, dok je za kategoriju 3.C.6 prosek emisija oko 6% veći. U poređenju sa Nacrtom drugog ažuriranog izveštaja (MZŽS, 2020), razlika je značajnija, pa za navedene kategorije iznosi 47,3% odnosno 55,9%. Važno je napomenuti da su vrednosti koje se navode u ažuriranom izveštaju obračunate koristeći Tier 2 IPCC metod koji se smatra pouzdanijim pošto podrazumeva detaljnije podatke o stočnom fondu i pouzdanije emisione faktore karakteristične za razmatranu zemlju.

Karakteristično i za podatke izračunate u ovom radu i za dva izveštaja MZŽS je pad u emisijama GHG (Figure 1).

Figure 1 A ten-year trend of total GHG emissions derived from manure management
Slika 1. Desetogodišnji trend ukupnih emisija GHG proisteklih iz upravljanja stajnjakom

To je direktna posledica redukovanja stočnog fonda, naročito u govedarstvu. Praktično je cilj u pogledu smanjenja emisija GHG od upravljanja stajnjakom, u poređenju sa 1990. godinom, ispunjen s obzirom na to da je smanjenje emisija veće od 20%.

To ne treba da bude razlog da se problem stajnjaka tj. zagađenje životne sredine koje generiše, dalje ne razmatra. Stajnjak predstavlja supstrat za proizvodnju biogasa, a kroz proces anaerobne fermentacije kojim je podvrgnut u tom procesu, smanjuju se emisije GHG, ali i uklanja njegov potencijal ka gasovitim emisijama NH3 i drugih gasovitih jedinjenja, stabilizuje se organska materija, a proizvod razgradnje koji se naziva ostatak fermentacije ima bolje karakteristike od samog stajnjaka u pogledu poboljšavanja karakteristika zemljišta. U Srbiji se trenutno prerađuje oko 250.000 tona stajnjaka (oko 33% je ČS) na biogas postrojenjima, mahom sa velikih gazdinstava, farmi sa preko 1.000 UG (lična komunikacija). Ova praksa bi trebalo da se proširi s obzirom na broj potencijalnih postrojenja koja treba da se izgrade u narednom periodu (MRE, 2021). Potencijalna mera za buduće veće angažovanje stajnjaka sa malih gazdinstava koja imaju od 100 do 500 UG je podsticanje malih biogas postrojenja (Đatkov et al., 2021), a gazdinstva koja imaju manje od 100 UG, rešenje za tretman stajnjaka u biogas postrojenjima je udruživanje ili prodaja stajnjaka velikim biogas postrojenjima.

Proračun emisija GHG je bitna obaveza prema okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. IPCC uputstva forsiraju što kvalitetnije proračune čime se formira pouzdanija slika o situaciji u pogledu emisija GHG, a samim tim i o poželjnim merama za njihovo smanjenje. U Srbiji, Drugi ažurirani izveštaj (MZŽS, 2020) ukazuje na to da se teži korišćenju Tier 2 metoda proračuna emisija, što je pozitivna stvar. Za buduća istraživanja, ukoliko se teži daljem unapređenju korišćenja Tier 1 metoda, poseban naglasak treba da se stavi na što detaljnijem sakupljanju podataka o vrstama zastupljenih svinja i goveda, njihovim masama, stepenu izlučivanja azota, udelima ČS i TS na gazdinstvima, emisionim faktorima za CH4 i N2O, emisionim faktorima volatilizacije i ispiranja azota. Ukoliko se teži primeni Tier 2 metoda, svim navedenim podacima treba da se dodaju i detaljni podaci o ishrani životinja i podacima o praksi držanja životinja u objektima i fizičko-hemijskim karakteristikama stajnjaka.

Zaključak

Dominantne forme stajnjaka u Srbiji su tečni svinjski i čvrsti i tečni goveđi. Oko 81% stajnjaka se nalazi na farmama sa manje od 100 UG, oko 12% na velikim farmama sa preko 1.000 UG, a ostatak na malim farmama koje imaju između 100 i 1.000 UG.

Emisije GHG u 2020. godini iznosile su oko 1.144 GgCO2ekv. Približno 70% su u formi CH4, a ostatak u formi N2O. U poređenju sa 1990. godinom, emisije GHG poreklom od upravljanja stajnjakom su manje za 36%, što je direktna posledica smanjenja stočnog fonda.

Rezultati mogu da posluže za definisanje mera za monitoring i smanjenje emisije GHG iz sektora upravljanja stanjakom.

Dalja istraživanja u ovoj oblasti treba da se usmere na unapređenje procene količina stajnjaka i emisija GHG, što bi podrazumevalo sakupljanje detaljnih podataka o stepenu generisanja stajnjaka za pojedinačne forme životinja i niz podataka o načinu upravljanja stajnjakom, karakteristikama ishrane životinja i emisionih faktora hemijskih jedinjenja koja se emituju iz stajnjaka i teritorijalnoj raspodeli stajnjaka po regionima u Srbiji. Za primenu Tier 2 modela za procenu emisija, važno je i prikupiti podatke o načinu i kapacitetima skladištenja, kao i praksi iznošenja stajnjaka na polja.

Dodatak

Zahvalnica

Ovo istraživanje finansirano je zahvaljujući projektu "Initiative on small biogas facilities for manure to attain GHG mitigation in agriculture (Biogas initiative, 20_073)" koji je deo Evropske klimatske inicijative (European Climate Initiative – EUKI). EUKI je instrument za projektno finansiranje Saveznog ministarstva za životnu sredinu, očuvanje prirode i nuklearne bezbednosti Nemačke (BMU).

References

Burton, C.H., & Turner, C. (2003). Manure management: Treatment strategies for sustainable agriculture. Silsoe-Bedford: Silsoe Research Institute.
Chadwick, D., Sommer, S., Thorman, R., Fangueiro, D., Cardenas, L., Amon, B., & Misselbrook, T. (2011). Manure management: Implications for greenhouse gas emissions. Anim Feed Sci Technol, 166-167, 514-531.
Đatkov, Đ., Višković, M., Marinov, M., Nesterović, A., Bojić, S., Effenberger, M., & Venus, T. (2021). Mala biogas postrojenja. Novi Sad: Fakultet tehničkih nauka.
European Commission. (2020). Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the council establishing the framework for achieving climate neutrality and amending Regulation (EU) 2018/1999 (European Climate Law). Brussel, Belgium.
European Environment Agency (EEA). (2021). Annual European Union greenhouse gas inventory 1990-2019 and inventory report 2021. Copenhagen.
IPCC. (2006a). Chapter 10 emissions from livestock and manure management. In: 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. Retrieved from https://doi.org/http://www.ipccnggip.iges.or.jp/public/2006gl/index.html.
IPCC. (2006b). Chapter 11 N2O emissions from managed soils, and CO2 emissions from lime and urea application. In: 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. Retrieved from https://doi.org/http://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/2006gl/index.html.
IPCC. (2014). Climate change 2014: Synthesis report. In: R.K. Pachauri, & L.A. Meyer, (Ed.). Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Geneva.
Kaltschmitt, M., Hartmann, H., & Hermann, H. (2016). Energie aus Biomasse. Wiesbaden: Springer Vieweg.
Ministarstvo rudarstva i energetike (MRE). (2021). Retrieved from https://mre.gov.rs/sites/default/files/registri/registar_PP_05.10.21.html#Sec_Biogas on oktobar 2021.
Ministarstvo zaštite životne sredine (MZŽS). (2017). Drugi izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. Beograd. Retrieved from https://www.klimatskepromene.rs/wpcontent/uploads/2017/12/Drugi-izvestaj-o-promeni-klime-SNC_Srbija.pdf.
Ministarstvo zaštite životne sredine (MZŽS). (2020). Nacrt - drugi dvogodišnji ažurirani izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. Beograd. Retrieved from https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/javne_rasprave/2020/Nacrt%20Drugog%20dvogodisnjeg%20izvestaja%20prema%20UNFCCC_javni%20uvid.pdf.
Ogejo, J., & Wildeus, S. (2010). Technical note: estimating goat and sheep manure production and their nutrient contribution in the chesapeake bay watershed. Appl Eng Agric, 26(6), 1061-1065.
Pravilnik o načinu razvrstavanja i postupanja sa sporednim proizvodima životinjskog porekla, veterinarsko-sanitarnim uslovima za izgradnju objekata za sakupljanje, preradu i uništavanje sporednih proizvoda životinjskog porekla, načinu sprovođenja slu. (2011). Sl. glasnik Republike Srbije (31).
Radivojević, D., Raičević, V., Radojević, R., Topisirović, G., Mileusnić, Z., & Lalević, B. (2005). Efekti kompostiranja čvrstog goveđeg stajnjaka. Poljoprivredna tehnika (1), 71-76.
Radivojević, D., Radojević, R., & Božić, S. (2006). Tečni stajnjak kao potencijal stočarskih farmi u sistemu kogeneracije. Poljoprivredna tehnika (3), 85-91.
RHMZ - Republički hidrometeorološki zavod Srbije. (2021). Godišnji bilten za Srbiju. Beograd. Retrieved from http://www.hidmet.gov.rs/data/klimatologija/ciril/2020.pdf.
RZS - Republički zavod za statistiku. (2021). Statistika stočarske proizvodnje. Retrieved from https://data.stat.gov.rs/Home/Result/130202010208?languageCode=sr-Cyrl# on Oktobar 2021.
Veljković, B., Koprivica, R., Radivojević, D., & Mileusnić, Z. (2016). Upravljanje stajnjakom na farmama muznih krava. Savremena poljoprivredna tehnika, 42(2), 85-94. [Crossref]
Zoranović, M., Potkonjak, V., Jan, T., & Ivanišević, M. (2011). Problemi aerobnih i anaerobnih emisija gasova iz stočnog stajnjaka. Savremena poljoprivredna tehnika, 37(2), 119-224.
Reference
*** (2011) Pravilnik o načinu razvrstavanja i postupanja sa sporednim proizvodima životinjskog porekla, veterinarsko-sanitarnim uslovima za izgradnju objekata za sakupljanje, preradu i uništavanje sporednih proizvoda životinjskog porekla, načinu sprovođenja slu. Sl. glasnik Republike Srbije, br. 31
Burton, C.H., Turner, C. (2003) Manure management: Treatment strategies for sustainable agriculture. Silsoe-Bedford: Silsoe Research Institute, 2nd edition
Chadwick, D., Sommer, S., Thorman, R., Fangueiro, D., Cardenas, L., Amon, B., Misselbrook, T. (2011) Manure management: Implications for greenhouse gas emissions. Animal Feed Science and Technology, 166-167, 514-531
Đatkov, Đ., Višković, M., Marinov, M., Nesterović, A., Bojić, S., Effenberger, M., Venus, T. (2021) Mala biogas postrojenja. Novi Sad: Fakultet tehničkih nauka
European Commission (2020) Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the council establishing the framework for achieving climate neutrality and amending Regulation (EU) 2018/1999 (European Climate Law). Brussel, Belgium
European Environment Agency (EEA) (2021) Annual European Union greenhouse gas inventory 1990-2019 and inventory report 2021. Copenhagen
IPCC (2006) Chapter 10 emissions from livestock and manure management. u: 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories, https://doi.org/http://www.ipccnggip.iges.or.jp/public/2006gl/index.html
IPCC (2006) Chapter 11 N2O emissions from managed soils, and CO2 emissions from lime and urea application. u: 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories, https://doi.org/http://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/2006gl/index.html
IPCC (2014) Climate change 2014: Synthesis report. u: Core Writing Team, Pachauri R.K., Meyer L.A. [ur.] Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva
Kaltschmitt, M., Hartmann, H., Hermann, H. (2016) Energie aus Biomasse. Wiesbaden: Springer Vieweg
Ministarstvo rudarstva i energetike (MRE) (2021) Pristupljenono oktobar. https://mre.gov.rs/sites/default/files/registri/registar_PP_05.10.21.html#Sec_Biogas
Ministarstvo zaštite životne sredine (MZŽS) (2017) Drugi izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. Beograd, https://www.klimatskepromene.rs/wpcontent/uploads/2017/12/Drugi-izvestaj-o-promeni-klime-SNC_Srbija.pdf
Ministarstvo zaštite životne sredine (MZŽS) (2020) Nacrt - drugi dvogodišnji ažurirani izveštaj Republike Srbije prema Okvirnoj konvenciji UN o promeni klime. Beograd, https://www.ekologija.gov.rs/sites/default/files/javne_rasprave/2020/Nacrt%20Drugog%20dvogodisnjeg%20izvestaja%20prema%20UNFCCC_javni%20uvid.pdf
Ogejo, J., Wildeus, S. (2010) Technical note: estimating goat and sheep manure production and their nutrient contribution in the chesapeake bay watershed. Applied Engineering in Agriculture, 26(6), 1061-1065
Radivojević, D., Raičević, V., Radojević, R., Topisirović, G., Mileusnić, Z., Lalević, B. (2005) Efekti kompostiranja čvrstog goveđeg stajnjaka. Poljoprivredna tehnika, vol. 30, br. 1, str. 71-76
Radivojević, D., Radojević, R., Božić, S. (2006) Tečni stajnjak kao potencijal stočarskih farmi u sistemu kogeneracije. Poljoprivredna tehnika, vol. 31, br. 3, str. 85-91
RHMZ - Republički hidrometeorološki zavod Srbije (2021) Godišnji bilten za Srbiju. Beograd, http://www.hidmet.gov.rs/data/klimatologija/ciril/2020.pdf
RZS - Republički zavod za statistiku (2021) Statistika stočarske proizvodnje. Oktobar, 2021, ttps://data.stat.gov.rs/Home/Result/130202010208?languageCode=sr-Cyrl#
Veljković, B., Koprivica, R., Radivojević, D., Mileusnić, Z. (2016) Upravljanje stajnjakom na farmama muznih krava. Savremena poljoprivredna tehnika, vol. 42, br. 2, str. 85-94
Zoranović, M., Potkonjak, V., Jan, T., Ivanišević, M. (2011) Problemi aerobnih i anaerobnih emisija gasova iz stočnog stajnjaka. Savremena poljoprivredna tehnika, 37(2): 213-222
 

O članku

jezik rada: srpski
vrsta rada: izvorni naučni članak
DOI: 10.2298/JAS2201029V
primljen: 24.11.2021.
prihvaćen: 09.02.2022.
objavljen u SCIndeksu: 08.04.2022.
metod recenzije: dvostruko anoniman
Creative Commons License 4.0

Povezani članci

Nema povezanih članaka