Metrika članka

  • citati u SCindeksu: 0
  • citati u CrossRef-u:0
  • citati u Google Scholaru:[=>]
  • posete u poslednjih 30 dana:6
  • preuzimanja u poslednjih 30 dana:2
članak: 1 od 5  
Back povratak na rezultate
Zbornik radova Pravnog fakulteta u Nišu
2019, vol. 58, br. 84, str. 45-62
jezik rada: engleski
vrsta rada: izvorni naučni članak
objavljeno: 21/02/2020
doi: 10.5937/zrpfn0-23999
Creative Commons License 4.0
Ustavna racionalizacija podele vlasti - na primeru Srbije
Univerzitet u Nišu, Pravni fakultet

e-adresa: irena@prafak.ni.ac.rs

Projekat

Zaštita ljudskih i manjinskih prava u evropskom pravnom prostoru (MPNTR - 179046)

Sažetak

Uprkos tome što je promenio svoju izvornu idejnu i političku komponentu, princip podele vlasti ostao je fundamentalni princip moderne ustavne države mada ima mišljenja da je ovaj princip "ostario". Nakon sloma realsocijalizma u Evropi veliki broj bivših socijalističkih zemalja doneo je nove ustave kojima je uspostavljen sistem organizacije vlasti zasnovan na podeli vlasti kao temeljnom principu pravne države. Brojne akademske rasprave, koje su usledile u kratkom vremenskom intervalu do donošenja novih konstitutivnih akata, bile su usmerene pretežno na ocenu "efekata" parlamentarnog sistema. Međutim, najveći broj novih ustava opredelio se za treći model, tj. polupredsednički tip koji je u procesu demokratizacije postsocijalističkih zemalja razvijao svoje osobenosti paralelno sa procesom parlamentarizacije. Ima mišljenja da je polupredsednički sistem u kombinaciji sa proporcionalnim izborima u novim sistemima bio dobar kompromis između "novih i starih" političkih elita. Razmatrajući kratku ustavnu istoriju Srbije od donošenja građanskog ustava Republike 1990. godine, a potom i Ustava prve samostalne Republike 2006. godine, moglo bi se reći da je država prošla kroz nekoliko faza. U relativno kratkom razdoblju dobili smo dva ustavna formata i nekoliko političkih transformacija u sistemu podele vlasti što se odrazilo na relnu poziciju šefa države koji je od početka bio profilisan kao "plebiscitarni predsednik". Dakle, u ustavnom aranžmanu podele vlasti učinjena je značajna racionalizacija parlamentarizma u korist egzekutive, što je nastalo kao posledica niza društvenih, političkih, ekonomskih i socijalnih zahteva, uprkos odsustvu iskustva sa savremenom formom podele vlast. Pitanje pred kojim se sada nalazimo jeste: da li je potrebno menjati ustavni okvir organizacije vlasti koji bi vratio klatno u okvire ravnoteže parlamentarizma jačanjem vlade i njenog predsednika u funkciji "političkog vođe" egzekutive ili treba očuvati formalni okvir koji i nadalje pruža mogućnosti za političku alternaciju "moći" unutar izvršne vlasti između predsednika Republike i predsednika Vlade. S obzirom da su oba modela profilisanja funkcije šefa države, "parlamentarni" i "plebiscitarni predsednik", našla svoje utemeljenje u evropskim ustavima, plediranje za jedan od njih trebalo bi zasnovati na argumentaciji o institucionalnoj snazi i potrebi stabilnosti ustavne vlasti. Politička realnost u Srbiji je takva da se do sada nisu mogli jasno utvrditi institucionalni, već samo personalni nosioci vlasti. Tako je institucionalna pozicija Narodne skupštine u velikoj meri zavisila od članova i predsednika Vlade ili od neposredno izabranog šefa države, uz otvorenu opasnost personalizacije vlasti i prerastanja u "ustavnu diktaturu". Otuda je vazno razmisljati o uspostavljanju jakog narodnog predstavništva u liku Narodne skupštine, što može biti ucinjeno najpre kroz njenu "bikameralizaciju" i uvođenje doma za "drugo mišljenje", a potom i kroz instrumente za njeno funkcionalno jačanje (preko snaženja oblika neposredne demokratije, uspostavljanja tzv. opozicionih dana i jačanjem individualne pozicije narodnih predstavnika). Dakle, uz zadržavanje forme "plebiscitarnog predsednika" neophodno je uneti bikameralnu strukturu parlamenta, koja bi mogla da stabilizuje odnose kako unutar legislative, tako i u odnosu prema egzekutivi.

Ključne reči

Reference

Ackerman, B. (2000) The New Separation of Powers. Harvard Law Review, 113(3): 633-633
Baylis, T.A. (2007) Embattled executives: Prime ministerial weakness in East Central Europe. Communist and Post-Communist Studies, 40(1): 81-106
Beyme, K.V. (2000) Parliamentary democracy: Democratization, destabilization, reconsolidation, 1789-1999. London: Macmillan Press
Beyme, K.V. (2018) From Post-democracy to NEO-Democracy. Springer International Publishing
Duverger, M. (1980) A new political system model: Semi-presidential government. European Journal of Political Research, vol. 8, br. 2, str. 165-187
Elgie, R. (2012) Semi-Presidentialism: Sub-Types and Democratic Performance. Oxford University Press
Elgie, R., ed. (1999) Semi-presidentialism in Europe. Oxford University Press
Horowitz, D.L. (1990) Debate presidents vs. parliaments: Comparing democratic systems. Journal of Democracy, vol. 1. no. 4. 73-79
Jovičić, M. (1992) Parlamentarni sistem nasuprot predsedničkom i skupštinskom sistemu. Arhiv za pravne i društvene nauke, vol. 78, br. 1, str. 29-40
Kennedy, E. (2000) Introduction: Carl Schmitt's Parlamentarismus in its Historical Context. u: Carl Schmitt [ur.] The crisis of parliamentary democracy, Cambridge-Massachusetts-London: Massachusetts Institute of Technology Press / mit Press
Lijphart, A. (1991) Constitutional Choices for New Democracies. Journal of Democracy, 2(1): 72-84
Lijphart, A. (1997) Nomination: Trichotomy or dichotomy?. European Journal of Political Research, (31): 125-146
Linz, J.J. (1990) The Perils of Presidentialism. Journal of Democracy, 1(1): 51-69
Lipset, S.M. (1990) Presidents vs. Parliaments: The Centrality of Political Culture. Journal of Democracy, 1(4): 80-83
Marković, R. (2008) Ustavno pravo i političke institucije. Beograd: Službeni glasnik
Möllers, C. (2013) The Three Branches: A Comparative Model of Separation of Powers. Oxford University Press
Nikolić, P. (1991) Ustav Srbije i problemi demokratizacije. Pravni život, no. 1-2. 92-105
Orlović, S.P. (2016) Šef države u Srbiji - kralj naspram predsednika republike. Zbornik radova Pravnog fakulteta, Novi Sad, vol. 50, br. 4, str. 1197-1212
Pasquino, G. (1997) Semi-presidentialism: A political model at work. European Journal of Political Research, br. 31, str. 128-137
Pejić, I. (2016) Parlamentarna vlada - mogućnosti ravnoteže u sistemu podele vlasti. Zbornik radova Pravnog fakulteta u Nišu, vol. 55, br. 73, str. 67-85
Rosenfeld, M., Sajó, A., eds. (2012) The Oxford handbook of comparative constitutional law. Oxford: Oxford University Press
Sartori, G. (1994) Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes. New York: Springer
Schmitt, C. (2001) Crisis of parliamentary democracy. Cambridge-Massachusetts-London: MIT Press, translated by Ellen Kennedy
Shugart, M.S., Carey, J.M. (2003) Presidents and assemblies. Cambridge University Press
Siaroff, A. (2003) Comparative presidencies: The inadequacy of the presidential, semi-presidential and parliamentary distinction. European Journal of Political Research, 42(3): 287-312
Simović, D. (2008) Polupredsednički sistem. Beograd: Službeni glasnik
Skach, C. (2005) Borrowing constitutional designs: Constitutional Law in Weimar Germany and the French Fifth Republic. Princeton-Oxford: Princeton University Press
Skach, C. (2007) The 'newest' separation of powers: Semi-presidentialism. International Journal of Constitutional Law, 5(1): 93-121
Verney, D.V. (1994) Parliamentary government and presidential government. u: Lijphart A. [ur.] Parliamentary versus Presidential Government, Oxford: Oxford University Press, str. 31-48
Wiberg, M. (1995) Parliamentary questioning: Control by communication?. u: Doring H. [ur.] Parliaments and Majority Rule in Western Europe, Mannheim: University of Mannheim-Centre for European Social Research, 179-223