Ekspliciranje mehanizma delovanja motivacionih faktora na proces psihoterapijske promene je tek od nedavno postalo tema provokativna za istraživače. Prvenstveno, to možemo pripisati promenama u oblasti socijalne psihologije i kliničke psihologije čije približavanje je dovelo do pojave uticajnih socijalnih teorija učenja i atribucionih teorija. Ove teorije su uvele mentalne koncepte kao što su očekivanje, nivo aspiracije, balans odluke, verovanja, konzistentnost, kognitivna disonanca i sl. Ljudska motivacija da sprovede i održi određeno ponašanje je najčešće viđena kao proizvod dva osnovna faktora: vrednosti cilja koji treba biti dostignut i očekivanja da će izabrano ponašanje dovesti do tog cilja. Autori koji se ne bave eksplicitno pitanjem motivacije ljudskog ponašanja, ali za čiji rad možemo da kažemo da predstavlja snažan doprinos pitanju motivacije u psihoterapiji, su autori transteorijskog modela. U okviru ovog modela ističe se da je na motivaciju da se promeni neko ponašanje pogrešno gledati kao na nešto čega ima ili nema i kao na nešto što se u jednom momentu "pojavi" omogućavajući terapeutu rad sa klijentom. Koncipiranje serije stadijuma promene i opisivanje procesa koje osoba upražnjava kad pravi neku personalnu ili bihevioralnu promenu, nudi novu perspektivu istraživanja motivacije. Poseban izazov u istraživanju motivacije klijenta da se promeni uz pomoć nekog tretmana je procena te motivacije. Po transteorijskom modelu, procena klijentove motivacije zahteva procenu njegovih specifičnih stavova i namera, verovanja o mogućnosti i korisnosti promene, sposobnosti donošenja odluka i posvećenosti određenom ponašanju. Brojna istraživanja koja su sproveli autori modela, i to uglavnom u oblasti promene zdravstvenog ponašanja, uverila su ih u ključnu ulogu motivacionih faktora, u smislu da je za napredovanje kroz stadijume promene potrebno da dođe do promene u balansu odluke, zatim da osoba poveća uverenost u svoju sposobnost da kontroliše ishod akcije i da smanji snagu iskušenja u odnosu na stimuluse koji su povezani sa problematičnim ponašanjem. U skladu sa ovim nalazima, mi smo se zainteresovali šta se dešava sa razvojem motivacije kod osoba koje su na psihijatrijskom tretmanu i da li nam uvid u razvoj njihove motivacije može dati relevantne smernice za organizovanje toka tretmana. Istraživačko pitanje koje smo sebi postavili je da li se i kako razlikuju psihijatrijski pacijenti u izraženosti samoefikasnosti, balansa odluke i sklonosti da recidiviraju, u zavisnosti od toga u kojem stadijumu promene se nalaze. Istraživanje je sprovedeno na 129 psihijatrijskih pacijenata na hospitalnom i ambulantnom tretmanu. U uzorak su ušli pacijenti sa dijagnozom neuroza ili poremećaj ličnosti. Teorijski okvir za definisanje i ispitivanje motivacije i stadijuma promene kao istraživačkih varijabli je bio transteorijski model Prochaske i saradnika. Dobijeni su rezultati koji ukazuju da su stadijumi promene značajno povezani sa ispitanim motivacionim varijablama. Pacijenti u nižim stadijumima spremnosti (prekontemplaciji i kontemplaciji), pokazuju motivacioni profil koji se odlikuje pasivno-rezigniranom receptivnošću, sklonošću ka lakoj demoralizaciji i niskim poverenjem u sopstvene snage. Pacijenti u višem stadijumu spremnosti (akcija i održavanje promene), pokazuju specifičan motivacioni profil koji se odlikuje proaktivnim optimizmom, odnosno, očekivanjem pozitivnih ishoda tretmana, padom sklonosti ka demoralizaciji i oslanjanjem na sopstvene resurse. Varijable balansa odluke (prednosti i nedostaci promene ponašanja) se pokazuju kao značajnije u nižim stadijumima spremnosti. To znači da je za razvoj klijentove pripreme da počne aktivno da rešava svoj problem važno da dođe do prevage percipiranja pozitivnih nad negativnim konsekvencama tretmana. Dotle se za uključivanje akcionih procesa i za prelazak u stadijum akcije kao važnije pokazuju varijable self-efikasnosti i to prvo specifična self-efikasnost, a u stadijumu održavanja na posebnom značaju dobija generalna self-efikasnost. Sklonost ka recidivu se pokazuje konstantno kao značajan prediktor napredovanja kroz stadijume. Rezultati istraživanja su u skladu sa osnovnim pretpostavkama transteorijskog modela promene. Praktična vrednost rezultata se ogleda u mogućnosti da se na osnovu njih definišu osnovne smernice za organizovanje terapijskog programa.

motivacija za promenu; stadijumi promene; transteorijski model promene