Metrika

  • citati u SCIndeksu: 0
  • citati u CrossRef-u:0
  • citati u Google Scholaru:[]
  • posete u poslednjih 30 dana:61
  • preuzimanja u poslednjih 30 dana:4

Sadržaj

članak: 1 od 19  
Back povratak na rezultate
2020, vol. 11, br. 1, str. 121-140
Srednjovekovno srpsko pravo o nasleđivanju
Univerzitet u Novom Sadu, Pravni fakultet

e-adresasrdjansarkic@gmail.com
Ključne reči: Dušanov zakonik; Prohiron; "Zakon gradski"; Syntagma Matije Vlastara; testamentalno nasleđivanje; intestatsko nasleđivanje; testament
Sažetak
U srednjovekovnom srpskom pravu imamo vrlo malo podataka o nasleđivanju. Nijedan testament nije sačuvan, a o zakonskom nasleđivanju govore samo članovi 41. i 48. Dušanovog zakonika. Najverovatnije da se sebarsko (nevlasteosko) stanovništvo, živeći u velikim, kolektivnim porodicama (takozvanim "zadrugama"), prilikom nasleđivanja držalo pravila običajnog prava, dok je vladajući sloj (vlastela) prihvatio odredbe vizantijskog prava. Vizantijsko pravo tretira zakonsko nasleđivanje prema pravilima rimskog prava, korigovanog u dve Justinijanove novele: CXVIII od 543. godine i CXXVII od 548. Te odredbe stigle su i u srednjovekovnu Srbiju sa prevodom vizantijskih pravnih zbirki (Zakonopravilo ili Nomokanon Svetoga Save i Sintagma Matije Vlastara) i nalaze se skupljene u sastavu (poglavlju) K - 12 Sintagme Matije Vlastara. Po svojoj sadržini to su uglavnom propisi preuzeti iz Prohirona, dopunjeni kasnijim carskim novelama. Cilj ovih propisa bio je da se ograniči pravo daljih srodnika na nasledstvo u korist crkve. Dva člana Dušanovog zakonika koji regulišu nasledno pravo govore samo o nasleđivanju u vlasteoskom staležu. Član 41. predviđa slučaj ako vlastelin umre bez dece. Baštinu nasleđuju pobočni srodnici do osmog stepena srodstva. Prema članu 48, kada umre vlastelin "konj dobri i oružje se vraćaju caru" a ostalu imovinu nasleđuju deca, jednako muška i ženska. Vraćanje konja i oružja je stari običaj, koji odražava vazalnu zavisnost vlastele prema vladaru. O nasleđivanju u sebarskom staležu imamo samo nekoliko razasutih podataka u poveljama. Na osnovu toga teško je reći da li su za sebre postojala jedinstvena pravila o nasleđivanju (Dušanov zakonik o tome ćuti), ili su se razlikovala od vlastelinstva do vlastelinstva. Propisi o testamentalnom nasleđivanju nalaze se u sastavu D - 4 i K - 12 Sintagme Matije Vlastara i odražavaju osnovne principe grčko-rimskog (vizantijskog) prava: sloboda testiranja ograničena je samo takozvanim nužnim delom, što znači da zakonita deca moraju da dobiju minimum trećinu zaostavštine, odnosno polovinu ako je dece više od četvoro. Ne pravi se razlika između muške i ženske dece, a ostavilac može svoje naslednike da isključi iz nasleđa. Forma testamenta je uprošćena, a za punovažnost testamenta dovoljno je od 3 do 5 svedoka. Srpski prevodioci za testament koriste reči zaveštanije i zavet, ali pošto ti izrazi znače i svaki zavet uopšte, srpski redaktori su često koristili grčki termin diataks (diάtaxis). Činjenica da iz srednjovekovne srpske prošlosti nije sačuvan nijedan testament ne znači da je taj pravni institut Srbima bio nepoznat. U Dušanovom zakoniku i poveljama srećemo formulaciju "za dušu otdati" i "za dušu pod crkov zapisati", što odgovara pravu testiranja. Neposredni podatak o slobodi testiranja srećemo u povelji kojom 1429. godine despot Đurađ Branković potvrđuje baštinu čelniku Radiču i između ostalog kaže da Radič svoju imovinu može "zapisati u svoj diatas".
Reference
Aleksić, V. (2009) Povelja Cara Stefana Dušana Vlasteličiću Ivanku Probištitoviću. Stari srpski arhiv, br. 8, str. 69-80
Avramović, S. (2017) The Serbian Civil Code of 1844: A battleground of legal traditions. u: Simon T., Bender G., Kirov J. [ur.] Konflikt und Koexistenz, die Rechtsordnungen Südosteuropas im 19. und 20. Jahrhundert, Band II, Serbien Bosnien-Herzegowina, Albanien, Veröffentlichungen des Max-Planck-Instituts für europäische Recht, Frankfurt am Main: Verlag Vittorio Klostermann
Božanić, S. (2007) Povelja kralja Milutina barskoj porodici Žaretića. Stari srpski arhiv, 6, Beograd, Univerzitet u Beogradu, Filozofski fakultet
Božić, I. (1959) Konj dobri i oružje - uz član 48 Dušanovog zakonika. Zbornik Matice srpske za društvene nauke, 13-14, 85-92
Bubalo, Đ. (2004) Srpski nomici. Beograd: Vizantološki institut Srpske akademije nauka i umetnosti
Burgmann, L. (1983) Ecloga, das Gesetzbuch Leons III. und Konstantinos' V. (= Forschungen zur byzantinishen Rechtsgeschichte, Band 10). Frankfurt am Main: Löwenklau
Burr, M. (1949-1950) The Code of Stefan Dušan, Tsar and Autocrat of the Serbs and Greeks. Slavonic and East Europian Review, (transl. with Notes), 28, University of London, School of Slavonic and East European Studies
Curzon, L.B. (1966) Roman Law. London: Macdonald & Evans LTD
Dučić, N. (1895) Književni radovi. Beograd: Državna štamparija Kraljevine Srbije, knjiga 4
Ivić, P., Grković, M. (1976) Dečanske hrisovulje. Novi Sad: Institut za lingvistiku
Karadžić-Stefanović, V. (1852) Srpski rječnik istumačen njemačkijem i latinskijem riječima. Beč: Štamparija Jermenskoga namastira, reprint Karadžić Stefanović, V., 1972, Srpski rječnik istumačen njemačkijem i latinskijem riječima, Beograd, Prosveta -BIGZ
Kovačević, J. (1952) Član 48 Dušanovog zakonika i insignije. Istorijski časopis, 3
Krueger, P., ur. (1895) Corpus Iuris Civilis, Vol. I, Institutiones. Digesta, Mommsen, T. (ed.); Vol. II, Codex Iustinianus, Krueger, P. (ed.); Vol. III, Novellae, Schoell, R., Kroll, G. (eds.), Berolini, Weidmannos
Marković, B. (2005) Nasledno pravo u Dušanovom zakoniku i u Zakonu cara Justinijana. u: Ćirković S., Čavoški K. [ur.] Zakonik cara Stefana Dušana, naučni skup održan 3. oktobra 2000. povodom 650 godina od proglašenja, Zbornik radova, Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, Odeljenje društvenih nauka
Marković, B. (2007) Justinijanov zakon, srednjovekovna vizantijsko-srpska pravna kompilacija. Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, Odeljenje društvenih nauka
Matović, T. (2015) Meta thanaton doron u svetogorskim aktima. u: Miljković B., Dželebdžić D. [ur.] Perίbolos: Mélanges offerts a Mirjana Živojinović, Beograd: Vizantološki institut Srpske akademije nauka i umetnosti
Matović, T. (2014) Epitrop (πτροπος) – izvršilac testamenta. Zbornik radova Vizantološkog instituta, br. 51, str. 187-214
Mažuranić, V. (1908-1922) Prinosi za hrvatski pravno-povjestni rječnik. Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, reprint: Mažuranić, V., 1975, Prinosi za hrvatski pravno-povjestni rječnik, Zagreb, Informator
Mihaljčić, R. (1999) Konj. u: Ćirković S., Mihaljčić R. [ur.] Leksikon srpskog srednjeg veka, Beograd: Knowledge
Mihaljčić, R. (2004) Mljetske isprave cara Uroša. Stari srpski arhiv, 3, Beograd, Univerzitet u Beogradu, Filozofski fakultet
Milošević, M., et al. (2009) Statuta civitatis Cathari - statut grada Kotora, knjiga I. Kotor: Državni arhiv Crne Gore, fototipsko izdanje originala iz 1616. godine; knjiga II, prevod originala iz 1616. godine sa naučnim aparatom
Mišić, S., Subotin-Golubović, T. (2003) Svetoarhanđelovska hrisovulja. Beograd: Istorijski institut
Mišić, S.S. (2014) Hrisovulja cara Stefana Dušana o osnivanju Zletovske episkopije. Stari srpski arhiv, 13, Beograd, Univerzitet u Beogradu, Filozofski fakultet
Mošin, V., Slaveva, L., Miljković-Pepek, P. (1980) Spomenici za srednovekovnata i ponovata istorija na Makedonija, Vol. III. Skopje: Arhiv na Makedonija
Mošin, V., Ćirković, S., Sindik, D. (2011) Zbornik srednjovekovnih ćiriličkih povelja i pisama Srbije, Bosne i Dubrovnika, knjiga I, 1186-1321. Beograd: Istorijski institut
Nedeljković, B. (1937) Postanak zadruge. Pravna misao: časopis za pravo i sociologiju, br. 11-12 u čast Živojina Perića, god. 3 = Nedeljković, B., Izabrani radovi Branislava Nedeljkovića, Šuković, M., Bogojević Gluščević, N. (eds.), 2005, Podgorica, Pravni fakultet
Novaković, S. (1886) Die Ausdrücke sebrq È , po~ten È und meropùina È in der altserbishen Übersetzung des Syntagma von Blastares. Archiv für slavische Philologie, IX
Novaković, S. (1898) Zakonik Stefana Dušana, cara srpskog. Beograd: Zadužbina Ilije M. Kolarca, (reprint Novaković, S., 2004, Zakonik Stefana Dušana, cara srpskog, Beograd, Lirika)
Novaković, S. (1907) Matije Vlastara Sintagmat. u: Azbučni zbornik vizantijskih crkvenih i državnih zakona i pravila, slovenski prevod vremena Dušanova, Beograd: Srpska Kraljevska Akademija
Novaković, S. (1912) Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka. Beograd: Srpska kraljevska akademija
Peisker, J. (1900) Die Serbische Zadruga. Zeitschrift für Sozial-und Wirtschaftgeschichte, 7
Pešikan, M., Grickat-Radulović, M., Jovičić, M., ur. (1997) Izvori srpskog prava IV - Zakonik cara Stefana Dušana, knjiga III, Baranjski, Prizrenski, Šišatovački, Rakovački, Ravanički i Sofijski rukopis. Beograd: Srpska akademija nauka i umetnosti, Odeljenje društvenih nauka
Petrović, M. (1991) Zakonopravilo ili Nomokanon Svetoga Save, Ilovički prepis 1262. godina. Gornji Milanovac: Dečje novine
R, lles G.A., Potl, s M. (1859) Matthaίoy toῦ Blastarέos Sύntagma catὰ stoicheίon, Ἐn Ἀthήnais, Ἐc tῆs Typographίas G. Chartophύlacos
Scheltema, H.J., Wal,, van der N., Holwerda, D. (1953-1988) Basilicorum Libri LX: Seria A. Groningen: J. B. Wolters
Skok, P. (1973) Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika. Zagreb: Jugoslavenska akademija znanosti i umjetnosti, Vol. I-III
Solovjev, A. (1928) Zakonodavstvo Stefana Dušana, cara Srba i Grka. Skoplje: Skopsko naučno društvo, Solovjev, A., 1998, Klasici jugoslovenskog prava, knjiga 16, Beograd, Službeni glasnik
Solovjev, A. (1926) Odabrani spomenici srpskog prava. Beograd: Štamparija Sveti Sava
Šarkić, S. (2005) The concept of the Will in Roman, Byzantine and Serbian Mediaeval Law. u: Burgmann L. [ur.] Forschungen zur byzantinischen Rechtsgeschichte (= Fontes minors, XI), Frankfurt am Main: Löwenklau
Taranovski, T. (1931-1935) Istorija srpskog prava u nemanjićkoj državi. Beograd: Geca Kon, Vol. I-IV, Taranovski, T., 1996, Klasici jugoslovenskog prava, knjiga 12, Beograd, Službeni list
Zepos, J., Zepos, P. (1931) Jus Graecoromanum, Vol. I-VIII. Ἀthήna: Phέxes, (reprint: Zepos, J., Zepos P., 1962, Jus Graecoromanum, Vol. I-VIII, Aalen, Scientia)
 

O članku

jezik rada: engleski
vrsta rada: izvorni naučni članak
DOI: 10.5937/pravzap0-25728
objavljen u SCIndeksu: 02.08.2020.
metod recenzije: dvostruko anoniman
Creative Commons License 4.0

Povezani članci

Zb Pravnog fak Novi Sad (2010)
Pravni položaj Vlaha i Otroka u srednjovekovnoj Srbiji
Šarkić Srđan

Zb Pravnog fak Novi Sad (2010)
Pravni položaj vlastele u srednjovekovnoj Srbiji
Šarkić Srđan

Zb Pravnog fak Novi Sad (2010)
Pravni položaj meropaha u srednjovekovnoj Srbiji
Šarkić Srđan

prikaži sve [42]